1. Trọng tài viên là gì?
Theo quy định tại khoản 5 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại 2010, “Trọng tài viên là người được các bên lựa chọn hoặc được Trung tâm trọng tài hoặc Tòa án chỉ định để giải quyết tranh chấp theo quy định của Luật này”. Trọng tài viên là những chuyên gia, học giả có kiến thức chuyên môn sâu rộng, giàu kinh nghiệm thực tiễn, có phẩm chất đạo đức tốt, trung thực, khách quan. Họ đóng vai trò như người phán xét, đưa ra phán quyết có tính chất chung thẩm để giải quyết tranh chấp giữa các bên.
Đặc điểm nổi bật của trọng tài viên là khả năng đưa ra phán quyết có hiệu lực thi hành bắt buộc đối với các bên. Trọng tài viên có quyền ra quyết định cuối cùng trong tranh chấp, và quyết định này có giá trị tương đương với bản án của tòa án. Tính chất độc lập, khách quan là yêu cầu cốt lõi đối với trọng tài viên.
2. Cơ quan có thẩm quyền quyết định số lượng trọng tài viên lao động
Căn cứ vào khoản 2 Điều 185 Bộ luật Lao động 2019 quy định như sau:
“Số lượng trọng tài viên lao động của Hội đồng trọng tài lao động do Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định, ít nhất là 15 người, bao gồm số lượng ngang nhau do các bên đề cử, cụ thể như sau:
a) Tối thiểu 05 thành viên do cơ quan chuyên môn về lao động thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh đề cử, trong đó có Chủ tịch Hội đồng là đại diện lãnh đạo và thư ký Hội đồng là công chức của cơ quan chuyên môn về lao động thuộc Ủy ban nhân dân cấp tỉnh;
b) Tối thiểu 05 thành viên do công đoàn cấp tỉnh đề cử;
c) Tối thiểu 05 thành viên do các tổ chức đại diện của người sử dụng lao động trên địa bàn tỉnh thống nhất đề cử.”
Như vậy, Chủ tịch Ủy ban nhân dân cấp tỉnh quyết định số lượng trọng tài viên trong Hội đồng lao động.
3. Vai trò của trọng tài viên
Trọng tài viên là người nắm giữ vai trò quan trọng nhất, trực tiếp tác động đến tính công bằng và chính xác của phán quyết, đến quyền lợi của các bên tham gia tranh chấp. Vị trí của trọng tài viên tương tự như vị trí của thẩm phán trong tòa án nhưng có sự linh hoạt và tự do hơn do được các bên lựa chọn.
Trọng tài viên đóng nhiều vai trò quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp:
Người phán xét độc lập: Trọng tài viên phải “độc lập, khách quan, vô tư và tuân theo quy định của pháp luật”. Họ đưa ra các phán quyết dựa trên sự đánh giá khách quan về các chứng cứ và lập luận mà các bên đưa ra. Sự độc lập này giúp đảm bảo tính công bằng và minh bạch của quá trình giải quyết tranh chấp.
Người tôn trọng thỏa thuận của các bên: Trọng tài viên phải “tôn trọng thoả thuận của các bên nếu thỏa thuận đó không vi phạm điều cấm và trái đạo đức xã hội”. Đây là nguyên tắc cơ bản của tố tụng trọng tài, thể hiện tinh thần tôn trọng quyền tự định đoạt của các bên.
Người bảo đảm sự bình đẳng giữa các bên: Các bên tranh chấp đều bình đẳng về quyền và nghĩa vụ, và trọng tài viên có trách nhiệm tạo điều kiện để họ thực hiện các quyền và nghĩa vụ của mình. Điều này đảm bảo rằng không bên nào bị thiệt thòi trong quá trình tố tụng.
Người giữ bí mật tố tụng: Trọng tài viên phải đảm bảo việc giải quyết tranh chấp được tiến hành không công khai, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Tính bảo mật này là một trong những ưu điểm lớn của trọng tài so với tòa án.
4. Kinh nghiệm quốc tế về quyết định số lượng trọng tài viên trong Hội đồng trọng tài lao động
4.1. Hoa Kỳ
Các bên tranh chấp tự chọn trọng tài viên từ danh sách của tổ chức trọng tài, không có sự can thiệp nhiều của cơ quan nhà nước. Số lượng trọng tài viên tùy thuộc vào vụ tranh chấp, thường là 1 hoặc 3 người.
4.2. Canada
Không có một cơ quan duy nhất nào quyết định số lượng trọng tài viên trong Hội đồng trọng tài lao động. Thay vào đó, việc này được quyết định bởi các bên liên quan (thường là công đoàn và người sử dụng lao động) thông qua thỏa ước lao động tập thể của họ. Quyết định dựa trên mức độ phức tạp của vụ việc. Các cơ quan chính phủ như Ban Quan hệ Lao động Canada (CIRB) hoặc các ban lao động của tỉnh bang chỉ hỗ trợ chỉ định trọng tài viên khi một trong các bên có yêu cầu.
5. Đề xuất cải tiến quy trình
5.1. Tăng tính linh hoạt trong việc quyết định số lượng trọng tài viên
Quyết định số lượng trọng tài viên trong Hội đồng trọng tài lao động chủ yếu dựa vào các quy định pháp lý cụ thể hoặc yêu cầu từ cơ quan nhà nước. Cần có một hệ thống linh hoạt hơn, cho phép các bên tranh chấp tự thỏa thuận về số lượng trọng tài viên dựa trên mức độ phức tạp của tranh chấp. Nếu các bên không đạt được sự thống nhất, cơ quan có thẩm quyền sẽ quyết định, nhưng với nguyên tắc linh hoạt và cơ sở pháp lý rõ ràng.
5.2. Cải thiện sự tham gia của các tổ chức trọng tài độc lập
Quy trình quyết định số lượng trọng tài viên đôi khi còn phụ thuộc quá nhiều vào cơ quan nhà nước như Bộ Lao động, Thương binh và Xã hội hoặc các tổ chức công đoàn, tổ chức người sử dụng lao động. Nên xem xét việc tăng cường vai trò của các tổ chức trọng tài độc lập như các trung tâm trọng tài hoặc tổ chức trọng tài quốc tế để đảm bảo tính công bằng, khách quan và chuyên nghiệp. Các tổ chức này có thể đưa ra các khuyến nghị về số lượng trọng tài viên dựa trên tính chất và độ phức tạp của tranh chấp.
5.3. Nâng cao tổ chức và quy trình giải quyết tranh chấp
Quy trình giải quyết tranh chấp lao động qua trọng tài vẫn còn khá phức tạp và không phải lúc nào cũng rõ ràng về quy trình, số lượng trọng tài viên và cách thức giải quyết. Tạo ra một hệ thống trực tuyến hoặc công cụ hỗ trợ, nơi các bên có thể đăng ký tranh chấp, chọn trọng tài viên và quyết định số lượng trọng tài viên. Việc này sẽ giúp giảm thời gian và chi phí cho các bên, đồng thời nâng cao tính minh bạch và dễ tiếp cận cho các bên liên quan.
