Một số vấn đề về áp dụng án lệ trong giải quyết tranh chấp bằng trọng tài tại Việt Nam hiện nay

Tháng 7 7, 2025

Án lệ là một công cụ pháp lý quan trọng, góp phần đảm bảo tính thống nhất và minh bạch trong việc giải quyết tranh chấp, đặc biệt trong trọng tài thương mại tại Việt Nam. Bài viết này phân tích các vấn đề liên quan đến việc áp dụng án lệ trong trọng tài, từ cơ sở pháp lý, thực tiễn áp dụng, đến những thách thức và giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả. Với vai trò ngày càng quan trọng của trọng tài thương mại trong giải quyết tranh chấp kinh doanh, việc hiểu và áp dụng án lệ không chỉ giúp trọng tài viên đưa ra phán quyết công bằng mà còn củng cố niềm tin của doanh nghiệp vào hệ thống trọng tài. Bài viết nhấn mạnh tầm quan trọng của án lệ trong việc định hướng giải quyết tranh chấp, đồng thời đề xuất các giải pháp để khắc phục những hạn chế hiện nay.

1. Khái niệm và vai trò của án lệ trong trọng tài thương mại

Án lệ là các phán quyết hoặc quyết định của tòa án cấp cao, được công nhận là nguồn tham khảo pháp lý để giải quyết các vụ việc tương tự trong tương lai. Trong bối cảnh trọng tài thương mại, án lệ đóng vai trò như một kim chỉ nam, giúp trọng tài viên đưa ra phán quyết nhất quán, công bằng và phù hợp với các nguyên tắc pháp luật. Tại Việt Nam, hệ thống án lệ được Tòa án nhân dân tối cao công bố từ năm 2016, mang lại một công cụ quan trọng để định hướng giải quyết tranh chấp, đặc biệt trong các lĩnh vực thương mại phức tạp.

Vai trò của án lệ trong trọng tài thương mại là không thể phủ nhận. Thứ nhất, án lệ giúp đảm bảo tính thống nhất trong cách diễn giải và áp dụng pháp luật, đặc biệt khi các quy định pháp luật còn chung chung hoặc có nhiều cách hiểu khác nhau. Thứ hai, án lệ hỗ trợ trọng tài viên xử lý các vấn đề pháp lý mới, chưa có quy định cụ thể, như tranh chấp liên quan đến hợp đồng quốc tế hoặc thương mại điện tử. Cuối cùng, việc áp dụng án lệ tăng cường tính minh bạch và niềm tin của các bên vào quá trình trọng tài, bởi phán quyết được dựa trên các tiền lệ pháp lý đã được công nhận. Bên cạnh đó, án lệ không chỉ hỗ trợ trọng tài viên mà còn giúp doanh nghiệp dự đoán kết quả pháp lý, từ đó đưa ra quyết định chiến lược trong tranh chấp.

2. Cơ sở pháp lý cho việc áp dụng án lệ tại Việt Nam

Cơ sở pháp lý cho việc áp dụng án lệ trong trọng tài thương mại tại Việt Nam được quy định trong các văn bản pháp luật và hướng dẫn của Tòa án nhân dân tối cao. Theo Nghị quyết số 01/2015/NQ-HĐTP ngày 15/10/2015, án lệ là các bản án, quyết định có hiệu lực pháp luật của tòa án, được lựa chọn và công bố để làm cơ sở tham khảo trong việc giải quyết các vụ việc tương tự. Mặc dù án lệ không có giá trị pháp lý bắt buộc như luật thành văn, nhưng chúng mang tính hướng dẫn cao, đặc biệt trong các vụ việc trọng tài thương mại.

Luật Trọng tài Thương mại 2010 (Luật số 54/2010/QH12) không quy định trực tiếp về việc áp dụng án lệ, nhưng Điều 4 nhấn mạnh nguyên tắc trọng tài viên phải tôn trọng các quy định pháp luật Việt Nam và các điều ước quốc tế mà Việt Nam là thành viên. Điều này mở ra khả năng tham khảo án lệ để đảm bảo phán quyết trọng tài phù hợp với các nguyên tắc pháp luật cơ bản. Ví dụ, án lệ số 09/2016/AL về tranh chấp hợp đồng mua bán phôi thép đã được sử dụng để làm rõ cách tính lãi suất nợ quá hạn và việc không tính lãi trên khoản phạt vi phạm, từ đó cung cấp hướng dẫn cho các trọng tài viên khi xử lý các tranh chấp tương tự.

Ngoài ra, Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài, mà Việt Nam là thành viên, cũng khuyến khích các phán quyết trọng tài phải tuân thủ các nguyên tắc pháp luật cơ bản của quốc gia nơi thi hành. Án lệ, với vai trò định hướng, giúp đảm bảo rằng phán quyết trọng tài không bị hủy do vi phạm các nguyên tắc này, từ đó tăng tính ổn định và khả năng thi hành.

Mot-so-van-de-ve-ap-dung-an-le-trong-giai-quyet-tranh-chap-bang-trong-tai-tai-Viet-Nam-hien-nay

3. Thực tiễn áp dụng án lệ trong giải quyết tranh chấp trọng tài

Thực tiễn áp dụng án lệ trong trọng tài thương mại tại Việt Nam đã có những bước tiến đáng kể, đặc biệt kể từ khi hệ thống án lệ được công bố. Các trung tâm trọng tài như Trung tâm Trọng tài Quốc tế thường tham khảo án lệ để giải quyết các tranh chấp hợp đồng, đặc biệt trong các lĩnh vực như mua bán hàng hóa, xây dựng, và thương mại quốc tế. Ví dụ, án lệ số 09/2016/AL đã được áp dụng trong nhiều vụ tranh chấp liên quan đến hợp đồng mua bán, giúp trọng tài viên xác định đúng lãi suất nợ quá hạn trung bình trên thị trường và không tính lãi trên khoản phạt vi phạm hợp đồng. Điều này không chỉ đảm bảo tính công bằng mà còn tránh được các tranh cãi về tính hợp pháp của phán quyết.

Một ví dụ khác là án lệ số 04/2016/AL về tranh chấp hợp đồng thuê mặt bằng, khẳng định hợp đồng vẫn có hiệu lực ngay cả khi thiếu một số giấy tờ pháp lý như giấy chứng nhận quyền sử dụng đất. Án lệ này đã được trọng tài viên tại VIAC sử dụng để giải quyết các tranh chấp tương tự, đảm bảo rằng phán quyết tôn trọng ý chí của các bên trong hợp đồng. Theo bài viết từ Tạp chí Tòa án, việc áp dụng án lệ trong trọng tài giúp giảm thiểu rủi ro phán quyết bị hủy khi thi hành tại tòa án, đồng thời tăng tính dự đoán được của kết quả tranh chấp.

Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng án lệ vẫn còn hạn chế. Nhiều trọng tài viên chưa quen với việc tra cứu và áp dụng án lệ, trong khi số lượng án lệ được công bố còn khá ít, chưa bao quát hết các vấn đề pháp lý phức tạp. Điều này đòi hỏi sự cải thiện trong việc đào tạo và phổ biến án lệ đến cộng đồng trọng tài.

4. Thách thức trong việc sử dụng án lệ tại Việt Nam

Mặc dù án lệ mang lại nhiều lợi ích, việc áp dụng trong trọng tài thương mại tại Việt Nam vẫn đối mặt với một số thách thức. Thứ nhất, số lượng án lệ được công bố còn hạn chế, chỉ khoảng 60 án lệ tính đến năm 2025, chưa đủ để giải quyết các vấn đề pháp lý đa dạng trong tranh chấp thương mại. Chẳng hạn, các tranh chấp liên quan đến thương mại điện tử hoặc hợp đồng thông minh (smart contract) vẫn thiếu tiền lệ pháp lý rõ ràng, khiến trọng tài viên phải dựa vào diễn giải pháp luật thay vì án lệ.

Thứ hai, nhận thức và kỹ năng áp dụng án lệ của một số trọng tài viên còn hạn chế. Theo bài viết trên Tạp chí Tòa án, nhiều trọng tài viên chưa được đào tạo bài bản về cách tra cứu và áp dụng án lệ, dẫn đến việc áp dụng không đồng đều hoặc bỏ qua các tiền lệ phù hợp. Điều này có thể làm giảm tính thống nhất và minh bạch trong phán quyết trọng tài.

Thứ ba, việc áp dụng án lệ trong các tranh chấp quốc tế gặp khó khăn do sự khác biệt giữa hệ thống pháp luật Việt Nam và pháp luật quốc tế. Ví dụ, một số án lệ Việt Nam có thể không phù hợp với các nguyên tắc pháp luật quốc tế, gây khó khăn khi thi hành phán quyết tại nước ngoài. Cuối cùng, việc thiếu cơ chế bắt buộc áp dụng án lệ khiến một số trọng tài viên bỏ qua tiền lệ, dẫn đến phán quyết thiếu nhất quán.

5. Giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng án lệ

Để khắc phục các thách thức trên, cần triển khai một số giải pháp cụ thể. Đầu tiên, Tòa án nhân dân tối cao nên tiếp tục công bố thêm các án lệ, đặc biệt trong các lĩnh vực mới như thương mại điện tử, sở hữu trí tuệ, và hợp đồng quốc tế. Điều này sẽ cung cấp cho trọng tài viên nguồn tài liệu tham khảo phong phú hơn, đáp ứng nhu cầu giải quyết các tranh chấp phức tạp.

Thứ hai, cần tăng cường đào tạo và nâng cao nhận thức cho trọng tài viên về cách tra cứu và áp dụng án lệ. Các trung tâm trọng tài có thể tổ chức các hội thảo, khóa học, hoặc phát triển cơ sở dữ liệu án lệ trực tuyến để hỗ trợ trọng tài viên. Thứ ba, cần xây dựng hướng dẫn cụ thể về việc áp dụng án lệ trong trọng tài, giúp trọng tài viên hiểu rõ cách sử dụng án lệ một cách phù hợp và nhất quán.

Cuối cùng, trong các tranh chấp quốc tế, các bên nên chỉ định rõ luật áp dụng và trung tâm trọng tài trong hợp đồng để đảm bảo rằng phán quyết trọng tài phù hợp với cả pháp luật Việt Nam và quốc tế. Các trung tâm trọng tài cũng cần phối hợp với Tòa án nhân dân tối cao để đảm bảo rằng phán quyết trọng tài dựa trên án lệ có thể được thi hành dễ dàng tại tòa án.

6. Tầm quan trọng của án lệ trong bối cảnh toàn cầu hóa

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, khi các giao dịch thương mại quốc tế ngày càng gia tăng, án lệ đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo tính thống nhất và dự đoán được của phán quyết trọng tài. Với sự tham gia của Việt Nam vào các hiệp định thương mại tự do như CPTPP và RCEP, các tranh chấp thương mại quốc tế ngày càng phức tạp, đòi hỏi các phán quyết trọng tài phải tuân thủ các tiêu chuẩn quốc tế. Án lệ, với vai trò định hướng pháp lý, giúp trọng tài viên đưa ra phán quyết phù hợp với cả pháp luật Việt Nam và các nguyên tắc quốc tế, từ đó tăng khả năng thi hành phán quyết ở nước ngoài.

Hơn nữa, án lệ góp phần nâng cao uy tín của hệ thống trọng tài Việt Nam trên trường quốc tế. Khi các trung tâm trọng tài áp dụng án lệ một cách nhất quán, doanh nghiệp nước ngoài sẽ có thêm niềm tin vào việc lựa chọn Việt Nam làm nơi giải quyết tranh chấp. Điều này không chỉ thúc đẩy đầu tư nước ngoài mà còn khẳng định vị thế của Việt Nam trong hệ thống trọng tài quốc tế.

Kết luận

Án lệ là công cụ quan trọng trong việc nâng cao hiệu quả và tính minh bạch của trọng tài thương mại tại Việt Nam. Mặc dù đã đạt được những tiến bộ đáng kể, việc áp dụng án lệ vẫn đối mặt với nhiều thách thức, từ số lượng án lệ hạn chế đến nhận thức và kỹ năng của trọng tài viên. Bằng cách công bố thêm án lệ, tăng cường đào tạo, và xây dựng hướng dẫn cụ thể, Việt Nam có thể tối ưu hóa vai trò của án lệ trong giải quyết tranh chấp. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, án lệ không chỉ giúp đảm bảo tính công bằng và nhất quán mà còn nâng cao vị thế của trọng tài Việt Nam trên trường quốc tế. Các doanh nghiệp cần tận dụng trọng tài thương mại và án lệ để bảo vệ quyền lợi một cách hiệu quả và chuyên nghiệp.

7. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Bigboss

Để giải quyết tranh chấp bằng phương pháp trọng tài thương mại tại BBIAC. Quý khách hàng có thể ghi vào hợp đồng 1 trong 2 nội dung sau:

7.1. Điều khoản trọng tài mẫu

Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:

(a) số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].

(b) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].

(d) ngôn ngữ trọng tài là [ ].** Ghi chú: *

Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài **

Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

7.2. Điều khoản trọng tài mẫu theo thủ tục rút gọn

“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 37 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”

Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:

(a) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].

(b) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*

Ghi chú:

* Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài

** Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Liên hệ 0979 133 955 để được tư vấn!