Trọng tài thương mại quốc tế – Lựa chọn chiến lược trong giải quyết tranh chấp xuyên biên giới

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, quan hệ thương mại quốc tế ngày càng phát triển mạnh mẽ, dẫn đến sự gia tăng của các tranh chấp xuyên biên giới. Để giải quyết những tranh chấp này, ngoài con đường tòa án truyền thống, trọng tài thương mại quốc tế đã trở thành một phương thức phổ biến và được đánh giá cao. Đây là cơ chế giải quyết tranh chấp mang tính tư, do các bên chủ động lựa chọn với mong muốn nhanh chóng, linh hoạt và hiệu quả, đồng thời bảo vệ được bí mật kinh doanh cũng như duy trì mối quan hệ hợp tác lâu dài.

1. Trọng tài thương mại quốc tế là gì?

Theo Điều 3 Luật Trọng tài thương mại 2010, “tranh chấp được giải quyết bằng trọng tài nếu các bên có thỏa thuận trọng tài”. Đối với quan hệ thương mại quốc tế, trọng tài được coi là phương thức giải quyết tranh chấp phát sinh từ các quan hệ tư pháp quốc tế khi có yếu tố nước ngoài.

Một tổ chức trọng tài được coi là mang tính quốc tế nếu thỏa mãn một trong các tiêu chí được thừa nhận rộng rãi trong pháp luật và thực tiễn, chẳng hạn như:

(i) các bên tham gia có trụ sở tại các quốc gia khác nhau;

(ii) nơi tiến hành tố tụng trọng tài hoặc nơi thực hiện phần chủ yếu của hợp đồng nằm ngoài lãnh thổ quốc gia của một bên;

(iii) tranh chấp có liên hệ chặt chẽ với hơn một quốc gia;

hoặc (iv) các bên thỏa thuận xác định tranh chấp liên quan đến hơn một nước.

Những tiêu chí này cũng tương đồng với quy định tại Điều 1 Luật Mẫu UNCITRAL về trọng tài thương mại quốc tế năm 1985 (sửa đổi 2006).

2. Ưu, nhược điểm của trọng tài thương mại quốc tế

2.1. Ưu điểm

Thứ nhất, trọng tài giúp rút ngắn thời gian giải quyết tranh chấp. Khác với tòa án vốn phải tuân thủ thủ tục nhiều cấp xét xử, trọng tài được tiến hành theo cơ chế một cấp và phán quyết có giá trị chung thẩm (Điều 60 Luật Trọng tài thương mại 2010).

Thứ hai, trọng tài bảo đảm tính trung lập. Các bên được quyền lựa chọn trọng tài viên, địa điểm, ngôn ngữ xét xử (Điều 7 và Điều 11 Luật Trọng tài thương mại 2010), từ đó loại bỏ nguy cơ thiên vị thường thấy khi tranh chấp bị giải quyết tại tòa án quốc gia của một bên.

Thứ ba, trọng tài mang lại sự bảo mật cao. Điều 4 Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định nguyên tắc “giải quyết tranh chấp bằng trọng tài được tiến hành không công khai, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác”. Đây là điểm mạnh giúp bảo vệ bí mật kinh doanh, uy tín và thương hiệu của doanh nghiệp.

Thứ tư, phán quyết trọng tài có giá trị chung thẩm và được thi hành tại nhiều quốc gia theo Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài (mà Việt Nam gia nhập từ năm 1995). Điều này giúp đảm bảo tính hiệu lực toàn cầu, vượt trội so với bản án tòa án vốn khó được công nhận ở ngoài lãnh thổ quốc gia ban hành.

2.2. Nhược điểm

Dù vậy, cơ chế trọng tài cũng tồn tại hạn chế. Do đề cao sự thỏa thuận và thiện chí, nếu một bên không hợp tác hoặc chống đối trong quá trình tố tụng, thủ tục sẽ bị cản trở. Ngoài ra, mặc dù phán quyết trọng tài có hiệu lực chung thẩm, song vẫn có thể bị hủy nếu rơi vào một trong các trường hợp quy định tại Điều 68 Luật Trọng tài thương mại 2010, ví dụ như thỏa thuận trọng tài vô hiệu hoặc thủ tục tố tụng không đúng. Chi phí trọng tài quốc tế, đặc biệt tại các tổ chức uy tín như ICC, LCIA, SIAC, thường cao, tạo áp lực với các doanh nghiệp vừa và nhỏ.

3. Nguyên tắc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài

Theo Điều 4 Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài phải tuân thủ các nguyên tắc cơ bản sau:

• Tôn trọng thỏa thuận của các bên nếu thỏa thuận đó không vi phạm điều cấm của luật, không trái đạo đức xã hội.
• Trọng tài viên độc lập, khách quan, vô tư, tuân thủ pháp luật.
• Các bên bình đẳng về quyền và nghĩa vụ.
• Giải quyết tranh chấp không công khai, trừ khi có thỏa thuận khác.
• Phán quyết trọng tài là chung thẩm.

Những nguyên tắc này tạo nền tảng pháp lý bảo đảm tính minh bạch, công bằng và hiệu quả cho trọng tài quốc tế.

4. Các loại hình trọng tài thương mại quốc tế

Trọng tài ad-hoc là hình thức được thành lập chỉ để giải quyết một vụ tranh chấp cụ thể, sau đó tự giải thể. Do không có trụ sở, điều lệ hay quy tắc xét xử sẵn có, thủ tục trọng tài ad-hoc chủ yếu dựa vào sự thỏa thuận của các bên và luật nơi xét xử. Ưu điểm của trọng tài ad-hoc là gọn nhẹ, linh hoạt và chi phí thấp, nhưng nhược điểm là phụ thuộc rất nhiều vào sự hợp tác giữa các bên.

Ngược lại, trọng tài thường trực (institutional arbitration) là các tổ chức hoạt động ổn định, có quy tắc tố tụng riêng và danh sách trọng tài viên. Ví dụ: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), Tòa Trọng tài Quốc tế (ICC), Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC). Loại hình này bảo đảm tính chuyên nghiệp, uy tín và hiệu quả, song chi phí thường cao hơn.

5. Cơ chế pháp lý trong giải quyết tranh chấp bằng trọng tài

Trong tranh chấp thương mại quốc tế, vấn đề luật áp dụng rất quan trọng do có nhiều hệ thống pháp luật liên quan. Điều 14 Luật Trọng tài thương mại 2010 cho phép các bên được quyền thỏa thuận luật áp dụng để giải quyết tranh chấp. Nếu không có thỏa thuận, hội đồng trọng tài sẽ lựa chọn luật mà họ cho là phù hợp nhất.

Các nguồn luật thường được áp dụng bao gồm:

• Điều ước quốc tế: ví dụ Công ước Viên 1980 về hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế (CISG) mà Việt Nam gia nhập năm 2017.
  
• Tập quán thương mại quốc tế: như Incoterms, UCP 600…
  
• Luật quốc gia: luật thương mại, luật dân sự, luật đầu tư… tùy theo thỏa thuận của các bên.
  

Chính cơ chế lựa chọn linh hoạt này giúp trọng tài quốc tế dung hòa xung đột pháp luật và bảo đảm lợi ích cân bằng cho các bên.

Kết luận

Trọng tài thương mại quốc tế đã và đang khẳng định vai trò không thể thiếu trong giải quyết tranh chấp xuyên biên giới. Với ưu điểm về tốc độ, tính trung lập, bảo mật và khả năng thi hành toàn cầu, trọng tài trở thành phương thức tối ưu cho doanh nghiệp trong bối cảnh hội nhập. Tuy còn tồn tại một số hạn chế về chi phí và tính tự nguyện thi hành, song khi các bên mong muốn duy trì quan hệ hợp tác, bảo vệ bí mật kinh doanh và có một cơ chế phán quyết được quốc tế công nhận, thì trọng tài thương mại quốc tế chính là lựa chọn cần đến.