VAI TRÒ CỦA TRỌNG TÀI THƯƠNG MẠI TRONG BẢO VỆ QUYỀN LỢI DOANH NGHIỆP

Tháng 1 13, 2026

Để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình, doanh nghiệp cần một cơ chế giải quyết tranh chấp vừa hiệu quả, vừa đảm bảo uy tín trên thương trường. Trọng tài thương mại chính là “chìa khóa” giải quyết bài toán này, được xem là phương thức giải quyết tranh chấp ưu việt bên cạnh hệ thống Tòa án.

1. Bản chất và ưu thế vượt trội của Trọng tài thương mại

Trọng tài thương mại là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận và được tiến hành theo quy định của Luật Trọng tài thương mại. Khác với Tòa án (cơ quan tài phán nhà nước), trọng tài mang tính chất tài phán tư nhân, dựa trên sự tự nguyện và thỏa thuận của các bên.

1.1. Quyền tự quyết và sự linh hoạt tối đa cho doanh nghiệp

Một trong những điểm khác biệt lớn nhất giúp trọng tài thương mại bảo vệ quyền lợi doanh nghiệp chính là quyền tự quyết. Khi lựa chọn trọng tài, doanh nghiệp không bị gò bó trong các quy trình tố tụng cứng nhắc của Tòa án.

Lựa chọn Trọng tài viên: Các bên có quyền chọn những chuyên gia có trình độ chuyên môn cao, am hiểu sâu sắc về lĩnh vực đang tranh chấp (như xây dựng, tài chính, logistics, công nghệ thông tin…) để giải quyết vụ việc. Điều này đảm bảo phán quyết đưa ra có tính chuyên môn cao và sát với thực tế kinh doanh.
Lựa chọn địa điểm và ngôn ngữ: Đặc biệt quan trọng trong các hợp đồng quốc tế, giúp doanh nghiệp tránh được những bất lợi về rào cản ngôn ngữ hoặc sự lạ lẫm với hệ thống pháp luật địa phương.

1.2. Tính bảo mật – bảo vệ uy tín thương hiệu

Đối với doanh nghiệp, uy tín là tài sản vô giá. Các phiên tòa công khai thường dễ dẫn đến việc lộ bí mật kinh doanh hoặc làm xấu đi hình ảnh thương hiệu khi thông tin tranh chấp bị lan truyền.

Trọng tài thương mại giải quyết tranh chấp theo nguyên tắc xét xử kín. Mọi thông tin về vụ tranh chấp, nội dung phiên họp và phán quyết cuối cùng đều được giữ bí mật tuyệt đối giữa các bên và Hội đồng trọng tài. Điều này giúp doanh nghiệp giải quyết xung đột một cách êm đẹp, giữ vững mối quan hệ hợp tác với đối tác và niềm tin với khách hàng mà không lo ngại sự can thiệp của truyền thông hay đối thủ cạnh tranh.

2. Vai trò bảo vệ quyền lợi thực tế thông qua hiệu quả thực thi

Nếu như ưu thế về quy trình giúp doanh nghiệp thoải mái về mặt tâm lý, thì hiệu quả thực thi và tính kinh tế chính là thước đo giá trị thực sự mà trọng tài mang lại trong việc bảo vệ dòng vốn và nguồn lực của đơn vị.

2.1. Tiết kiệm thời gian và tối ưu hóa chi phí cơ hội

Một vụ kiện tại Tòa án có thể kéo dài qua nhiều cấp xét xử (sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm), đôi khi mất hàng năm trời mới có kết quả cuối cùng. Trong thời gian đó, vốn liếng bị đóng băng, cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ.

Trọng tài thương mại hoạt động theo nguyên tắc phán quyết chung thẩm. Điều này có nghĩa là phán quyết của trọng tài có giá trị thi hành ngay lập tức, các bên không được kháng cáo, kháng nghị như tại Tòa án. Việc rút ngắn quy trình tố tụng giúp doanh nghiệp:

Giải phóng nguồn lực nhanh chóng để tập trung vào hoạt động sản xuất kinh doanh.
Giảm thiểu chi phí theo đuổi kiện tụng dài kỳ (án phí, phí luật sư, chi phí đi lại).

2.2. Phán quyết có tính thi hành cao trên phạm vi quốc tế

Sức mạnh của trọng tài thương mại không chỉ nằm trong phạm vi quốc gia. Nhờ vào Công ước New York 1958 về công nhận và thi hành phán quyết trọng tài nước ngoài (mà Việt Nam là thành viên), phán quyết của trọng tài có thể được thi hành tại hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ.

Đây là lợi thế tuyệt đối cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu hoặc có vốn đầu tư nước ngoài. Nếu thắng kiện tại một tổ chức trọng tài ở Việt Nam (như VIAC), doanh nghiệp hoàn toàn có thể yêu cầu cơ quan có thẩm quyền tại nước ngoài cưỡng chế thi hành tài sản của đối tác tại quốc gia đó. Điều này bảo đảm rằng quyền lợi của doanh nghiệp không chỉ nằm “trên giấy” mà có giá trị thực tế trên toàn cầu.

3. Chiến lược vận dụng Trọng tài để giảm thiểu rủi ro pháp lý

Để trọng tài thương mại thực sự phát huy vai trò bảo vệ, doanh nghiệp không nên đợi đến khi có tranh chấp mới tìm hiểu, mà cần có chiến lược chủ động ngay từ khâu soạn thảo hợp đồng.

Góc nhìn chuyên gia: Một điều khoản trọng tài được soạn thảo chặt chẽ là giải pháp tốt nhất cho các giao dịch kinh doanh.

3.1. Chủ động đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng thương mại

Nhiều doanh nghiệp thường mắc sai lầm khi sử dụng các mẫu hợp đồng cũ hoặc bỏ qua điều khoản giải quyết tranh chấp. Để bảo vệ mình, doanh nghiệp cần lưu ý:

Thỏa thuận trọng tài phải bằng văn bản: Đây là điều kiện tiên quyết để xác lập thẩm quyền của trọng tài.
Lựa chọn trung tâm trọng tài uy tín: Chỉ rõ tên tổ chức trọng tài sẽ giải quyết (ví dụ: Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam – VIAC). Tránh những thỏa thuận mập mờ dẫn đến việc điều khoản trọng tài bị vô hiệu.
Quy định về luật áp dụng: Doanh nghiệp nên ưu tiên lựa chọn hệ thống pháp luật mà mình am hiểu hoặc có lợi nhất cho giao dịch đó.

Việc chuẩn bị kỹ lưỡng này giúp doanh nghiệp chiếm thế chủ động, ngăn chặn các hành vi trì hoãn hoặc lẩn tránh trách nhiệm từ phía đối tác khi có xung đột xảy ra.

Bảng so sánh tóm tắt: Trọng tài thương mại vs. Tòa án

Tiêu chí	Trọng tài thương mại	Tòa án
Tính công khai	Xét xử kín, bảo mật cao	Xét xử công khai
Cấp xét xử	Duy nhất (Chung thẩm)	Nhiều cấp (Sơ thẩm, Phúc thẩm…)
Thời gian	Nhanh chóng, linh hoạt	Có thể kéo dài do thủ tục phức tạp
Quyền chọn người giải quyết	Các bên được quyền chọn chuyên gia	Do Nhà nước phân công thẩm phán
Khả năng thi hành quốc tế	Rất cao (theo Công ước New York)	Hạn chế (phụ thuộc hiệp định song phương)

Trọng tài thương mại không chỉ là một phương thức giải quyết tranh chấp, mà là một công cụ quản trị rủi ro hữu hiệu của doanh nghiệp hiện đại. Với các đặc tính về tính chuyên môn, sự bảo mật, tốc độ và khả năng thi hành quốc tế, trọng tài đóng vai trò then chốt trong việc bảo vệ dòng vốn, uy tín và sự phát triển bền vững của doanh nghiệp.

Trong một thị trường đầy biến động, việc hiểu và vận dụng tốt cơ chế trọng tài sẽ giúp doanh nghiệp tự tin hơn trong các quyết định kinh doanh và hội nhập mạnh mẽ hơn với thế giới.

4. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế Bigboss (BBIAC)

Để áp dụng trọng tài tại BBIAC, ghi vào hợp đồng một trong hai điều khoản mẫu sau (theo Quy tắc tố tụng của BBIAC):

4.1. Điều khoản trọng tài mẫu

Các bên có thể bổ sung:

(a) Số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].

(b) Địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].

(c) Luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*

(d) Ngôn ngữ trọng tài là [ ].**

*Ghi chú: Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài.

**Ghi chú: Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

4.2. Điều khoản trọng tài mẫu theo thủ tục rút gọn

“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 37 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”

Các bên có thể bổ sung:

(a) Địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].

(b) Luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*

(c) Ngôn ngữ trọng tài là [ ].**

*Ghi chú: Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài.

**Ghi chú: Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Liên hệ BBIAC tại Số 25 đường GS01, KP Tây B, Phường Đông Hòa, TP. Dĩ An, Bình Dương để được tư vấn miễn phí. Doanh nghiệp có thể kết hợp hòa giải trước để tối ưu hóa quy trình.