Khi phát sinh tranh chấp thương mại, việc lựa chọn Trọng tài viên là một trong những bước quan trọng để thành lập Hội đồng trọng tài và đưa vụ việc vào quá trình giải quyết.
Tuy nhiên, trên thực tế, không phải lúc nào các bên cũng hợp tác thiện chí. Một bên có thể cố tình không lựa chọn Trọng tài viên, không phản hồi thông báo hoặc kéo dài việc thống nhất thành phần Hội đồng trọng tài nhằm gây bất lợi cho bên còn lại.
Điều này đặt ra một câu hỏi đáng lưu ý: Liệu một bên có thể làm đình trệ toàn bộ quá trình giải quyết tranh chấp chỉ bằng cách từ chối chỉ định Trọng tài viên? Pháp luật về trọng tài thương mại Việt Nam đã thiết lập cơ chế xử lý tình huống này, nhằm hạn chế sự trì hoãn và bảo đảm quyền tiếp cận phương thức giải quyết tranh chấp của bên còn lại.
1. Vì sao việc không chỉ định Trọng tài viên có thể ảnh hưởng đến quá trình giải quyết tranh chấp?
Trong tố tụng trọng tài, Hội đồng trọng tài là chủ thể trực tiếp xem xét và giải quyết nội dung tranh chấp. Thành phần Hội đồng trọng tài thường được xác định theo thỏa thuận của các bên, có thể gồm một hoặc nhiều Trọng tài viên.
Nếu các bên không có thỏa thuận về số lượng Trọng tài viên, Hội đồng trọng tài mặc định gồm ba thành viên theo khoản 2 Điều 39 Luật Trọng tài thương mại 2010.
Đối với Hội đồng trọng tài gồm ba thành viên, thông thường mỗi bên lựa chọn một Trọng tài viên; hai Trọng tài viên được lựa chọn sẽ bầu người thứ ba làm Chủ tịch Hội đồng trọng tài. Cơ chế này tạo điều kiện để các bên tham gia vào quá trình hình thành cơ quan giải quyết tranh chấp.
Tuy nhiên, nếu bị đơn không lựa chọn Trọng tài viên hoặc không phản hồi yêu cầu của nguyên đơn, quá trình thành lập Hội đồng trọng tài có thể gặp trở ngại. Đặc biệt, trong trường hợp trọng tài vụ việc, việc một bên không hợp tác có thể khiến bên còn lại phải thực hiện thêm thủ tục yêu cầu Tòa án chỉ định Trọng tài viên.
Vì vậy, việc không chỉ định Trọng tài viên không đơn thuần là sự chậm trễ về thủ tục mà còn có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ giải quyết tranh chấp và kế hoạch kinh doanh của doanh nghiệp.
2. Pháp luật giải quyết vấn đề khi một bên không chỉ định Trọng tài viên
Luật Trọng tài thương mại 2010 không cho phép một bên tùy ý ngăn cản quá trình thành lập Hội đồng trọng tài bằng cách không thực hiện việc lựa chọn Trọng tài viên. Tuy nhiên, cơ chế xử lý cụ thể sẽ phụ thuộc vào hình thức trọng tài mà các bên đã lựa chọn.
2.1. Đối với trọng tài quy chế: Chủ tịch Trung tâm trọng tài có quyền chỉ định
Theo Điều 40 Luật Trọng tài thương mại 2010, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác hoặc quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài có quy định khác, bị đơn có 30 ngày kể từ ngày nhận được đơn khởi kiện và yêu cầu chọn Trọng tài viên do Trung tâm trọng tài gửi đến để lựa chọn Trọng tài viên hoặc đề nghị Chủ tịch Trung tâm trọng tài chỉ định Trọng tài viên.
Nếu hết thời hạn này mà bị đơn không thực hiện một trong hai phương án trên, trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày hết hạn, Chủ tịch Trung tâm trọng tài sẽ chỉ định Trọng tài viên cho bị đơn.
Đối với trường hợp có nhiều bị đơn, các bị đơn phải thống nhất lựa chọn Trọng tài viên hoặc thống nhất yêu cầu chỉ định Trọng tài viên trong thời hạn 30 ngày. Nếu không thống nhất được, Chủ tịch Trung tâm trọng tài sẽ chỉ định Trọng tài viên cho các bị đơn trong thời hạn 07 ngày kể từ khi hết thời hạn lựa chọn.
Như vậy, trong trọng tài quy chế, việc bị đơn cố tình không lựa chọn Trọng tài viên không khiến cho việc giải quyết tranh chấp bị trì hoãn. Pháp luật xử lý vấn đề bằng cách đã trao cho Chủ tịch Trung tâm trọng tài cơ chế chỉ định thay thế nhằm bảo đảm hỗ trợ Hội đồng trọng tài có thể được thành lập.
2.2. Đối với trọng tài vụ việc: Tòa án có thể tham gia chỉ định Trọng tài viên
Khác với trọng tài quy chế, trọng tài vụ việc được tiến hành theo trình tự, thủ tục do các bên thỏa thuận và theo quy định của Luật Trọng tài thương mại 2010 cùng các văn bản hướng dẫn khác có liên quan.
Theo khoản 1 Điều 41 Luật Trọng tài thương mại 2010, trong thời hạn 30 ngày kể từ ngày bị đơn nhận được đơn khởi kiện, bị đơn phải lựa chọn Trọng tài viên và thông báo cho nguyên đơn biết.
Nếu hết thời hạn này mà bị đơn không thông báo tên Trọng tài viên đã lựa chọn, đồng thời các bên không có thỏa thuận khác về việc chỉ định Trọng tài viên, nguyên đơn có quyền yêu cầu Tòa án có thẩm quyền chỉ định Trọng tài viên cho bị đơn.
Đối với trường hợp có nhiều bị đơn, nếu các bị đơn không thống nhất được Trọng tài viên trong thời hạn luật định, một hoặc các bên có quyền yêu cầu Tòa án chỉ định Trọng tài viên cho các bị đơn theo khoản 2 Điều 41.
Đặc biệt, khoản 5 Điều 41 quy định trong thời hạn 07 ngày kể từ ngày nhận được yêu cầu, Chánh án Tòa án có thẩm quyền phải phân công một Thẩm phán chỉ định Trọng tài viên và thông báo cho các bên.
Cơ chế này cho thấy sự không hợp tác của một bên cũng không đương nhiên làm mất khả năng thành lập Hội đồng trọng tài vụ việc. Tuy nhiên, doanh nghiệp cần chủ động thực hiện thủ tục yêu cầu Tòa án chỉ định khi đáp ứng các điều kiện luật định.
3. Phân biệt với việc không tham gia tố tụng sau khi Hội đồng trọng tài được thành lập của một bên
Hành vi từ chối lựa chọn Trọng tài viên với hành vi không tham gia các bước tố tụng tiếp theo trong trọng tài cần được phân biệt rõ ràng. Đây là hai tình huống khác nhau và được pháp luật xử lý theo những cơ chế riêng.
Trường hợp không tham gia các bước tố tụng được xác định ví dụ như việc bị đơn không nộp bản tự bảo vệ theo quy định tại khoản 5 Điều 35, Luật Trọng tài thương mại 2010, thì quá trình giải quyết tranh chấp vẫn được tiến hành. Quy định này thể hiện rằng việc bị đơn không thực hiện nghĩa vụ tố tụng không mặc nhiên ngăn cản Hội đồng trọng tài tiếp tục giải quyết vụ việc.
Tương tự, khi một bên đã được triệu tập hợp lệ nhưng không tham dự phiên họp giải quyết tranh chấp mà không có lý do chính đáng hoặc tự ý bỏ phiên họp mà không được Hội đồng trọng tài chấp thuận, Hội đồng trọng tài vẫn có thể tiến hành phiên họp theo quy định tại Điều 56 Luật Trọng tài thương mại 2010.
Tuy nhiên, việc tiếp tục giải quyết không đồng nghĩa với việc Hội đồng trọng tài mặc nhiên chấp nhận toàn bộ yêu cầu của bên còn lại. Hội đồng trọng tài vẫn phải xem xét thẩm quyền, thỏa thuận trọng tài, tài liệu, chứng cứ và các vấn đề liên quan để đưa ra phán quyết phù hợp.
Do đó, doanh nghiệp nên tích cực, chủ động tham gia quá trình tố tụng, chuẩn bị hồ sơ và chứng cứ đầy đủ nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của mình.
4. Doanh nghiệp cần làm gì để tránh bị kéo dài quá trình giải quyết tranh chấp?
Trước nguy cơ một bên cố tình trì hoãn việc lựa chọn Trọng tài viên, doanh nghiệp cần có sự chuẩn bị ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng và chủ động khi tranh chấp phát sinh.
Thứ nhất, soạn thảo điều khoản trọng tài rõ ràng. Doanh nghiệp nên xác định cụ thể hình thức trọng tài, Trung tâm trọng tài được lựa chọn, số lượng Trọng tài viên và phương thức chỉ định Trọng tài viên. Điều khoản càng rõ ràng thì nguy cơ phát sinh bất đồng về thủ tục thành lập Hội đồng trọng tài càng được hạn chế.
Thứ hai, nếu lựa chọn trọng tài quy chế nên cần một cơ chế quản lý thủ tục rõ ràng. Khi giải quyết tranh chấp tại Trung tâm trọng tài, doanh nghiệp có thể dựa vào quy tắc tố tụng của Trung tâm và cơ chế chỉ định Trọng tài viên để hạn chế tình trạng một bên cố tình không hợp tác.
Thứ ba, lưu giữ đầy đủ chứng cứ về việc gửi và nhận thông báo. Doanh nghiệp cần lưu lại đơn khởi kiện, thông báo yêu cầu lựa chọn Trọng tài viên, xác nhận giao nhận và các tài liệu trao đổi liên quan. Đây là cơ sở quan trọng để xác định thời điểm bắt đầu và kết thúc thời hạn lựa chọn Trọng tài viên.
Thứ tư, chủ động yêu cầu cơ quan có thẩm quyền can thiệp khi cần thiết. Đối với trọng tài quy chế, doanh nghiệp có thể đề nghị Chủ tịch Trung tâm trọng tài thực hiện việc chỉ định theo Điều 40. Đối với trọng tài vụ việc, doanh nghiệp có thể yêu cầu Tòa án có thẩm quyền chỉ định theo Điều 41 khi đáp ứng các điều kiện luật định.
5. Vai trò của Trung tâm trọng tài trong việc hạn chế tình trạng trì hoãn tố tụng
Một trong những lợi ích của việc lựa chọn trọng tài quy chế là doanh nghiệp được giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ thủ tục do Trung tâm trọng tài quy định và quản lý. Trung tâm không chỉ tiếp nhận và xử lý hồ sơ mà còn thực hiện các công việc hành chính cần thiết, hỗ trợ quá trình thành lập Hội đồng trọng tài theo quy định pháp luật và quy tắc tố tụng áp dụng.
Trong trường hợp một bên không lựa chọn Trọng tài viên đúng thời hạn, cơ chế chỉ định của Chủ tịch Trung tâm trọng tài sẽ giúp hạn chế nguy cơ quá trình thành lập Hội đồng trọng tài bị đình trệ. Đây là điểm đáng lưu ý đối với doanh nghiệp khi cân nhắc lựa chọn trọng tài quy chế thay vì trọng tài vụ việc.
Đối với Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Bigboss (BBIAC), việc lựa chọn BBIAC ngay từ khi soạn thảo hợp đồng giúp các bên xác định nhanh chóng cơ chế giải quyết tranh chấp, quy trình tố tụng và phương thức thành lập Hội đồng trọng tài. Doanh nghiệp nên chủ động tìm hiểu quy tắc tố tụng của Trung tâm để bảo đảm điều khoản trọng tài được xây dựng rõ ràng và có khả năng thực hiện khi tranh chấp phát sinh.
6. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Bigboss
Để giải quyết tranh chấp bằng phương pháp trọng tài thương mại tại BBIAC. Quý khách hàng có thể ghi vào hợp đồng 1 trong 2 nội dung sau:
6.1. Điều khoản trọng tài mẫu
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”.
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].
(b) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(c) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(d) ngôn ngữ trọng tài là [ ].**
Ghi chú:
*Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
**Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
6.2. Điều khoản trọng tài mẫu theo thủ tục rút gọn
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 39 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(b) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(c) ngôn ngữ trọng tài là [ ]. **
Ghi chú:
*Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
**Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài
Liên hệ 0979 133 955 để được tư vấn!
7. Kết luận
Việc một bên cố tình không chỉ định Trọng tài viên không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp mất quyền yêu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài. Luật Trọng tài thương mại 2010 đã thiết lập cơ chế chỉ định thay thế thông qua Chủ tịch Trung tâm trọng tài đối với trọng tài quy chế và Tòa án có thẩm quyền đối với trọng tài vụ việc.
Tuy nhiên, để hạn chế rủi ro trì hoãn, doanh nghiệp cần quan tâm đến việc xây dựng điều khoản trọng tài ngay từ khi giao kết hợp đồng, lựa chọn hình thức trọng tài phù hợp và chủ động thực hiện các thủ tục cần thiết khi tranh chấp phát sinh, góp phần bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp trước những hành vi thiếu hợp tác từ bên còn lại.
