1. Khái quát về Hòa giải – Trọng tài (Med-Arb)
1.1 Med-Arb là gì?
Bên cạnh hòa giải và trọng tài thì mô hình kết hợp liên thông hòa giải – trọng tài là một sự kết hợp nhằm mục đích cung cấp cách tiếp cận hòa giải hợp tác hơn, cùng với cấu trúc và sự chắc chắn của một thủ tục trọng tài. Ưu điểm của Hòa giải – Trọng tài bao gồm tính linh hoạt, chi phí và hiệu quả về thời gian và khả năng duy trì mối quan hệ kinh doanh giữa các bên trong khi chờ giải quyết tranh chấp.
Liên thông hòa giải – trọng tài (Med-Arb) là một quy trình giải quyết tranh chấp kết hợp giữa hòa giải và trọng tài. Dạng phổ biến nhất của Med-Arb là “trung lập như nhau” trong đó các bên sử dụng một hòa giải viên/trọng tài viên kết hợp và chỉ tiến hành phân xử bằng trọng tài nếu họ không đạt được thỏa thuận hòa giải. Như vậy, có thể thấy liên thông hòa giải – trọng tài thương mại không phải là một phương thức giải quyết tranh chấp thương mại mới, mà đây là một cơ chế kết hợp giữa hai phương thức giải quyết tranh chấp thương mại, bao gồm hòa giải và trọng tài, nhằm đảm bảo hiệu quả và tính khả thi cao.
1.2. Vì sao đây là một mô hình đáng quan tâm?
Cơ chế liên thông giữa hòa giải và trọng tài cho phép các bên chuyển đổi một cách thuận lợi từ giai đoạn hòa giải sang trọng tài (hoặc ngược lại) mà không cần khởi động quy trình tố tụng mới. Nhờ đó, các bên tiết kiệm đáng kể chi phí và thời gian, đồng thời tránh được sự gián đoạn thủ tục có thể ảnh hưởng đến tiến trình giải quyết tranh chấp.
Mô hình Med-Arb cũng góp phần khuyến khích các bên tích cực hướng đến thỏa thuận ngay từ đầu. Việc biết rằng nếu hòa giải thất bại, trọng tài sẽ được khởi động ngay giúp các bên có động lực giải quyết tranh chấp trong giai đoạn hòa giải. Điều này không chỉ giảm tải cho hệ thống tố tụng mà còn hỗ trợ bảo toàn quan hệ hợp tác giữa các bên trong dài hạn.
2. Nguyên lý hoạt động của Med-Arb và trường hợp nào nên sử dụng phương thức này?
2.1. Nguyên lý hoạt động của Med-Arb
Cơ chế liên thông hòa giải – trọng tài bắt đầu bằng việc các bên tiến hành hòa giải nhằm tìm kiếm giải pháp thân thiện, giảm căng thẳng và duy trì mối quan hệ hợp tác. Nếu hòa giải không thành công, tranh chấp sẽ được chuyển sang giai đoạn trọng tài để giải quyết bằng một phán quyết ràng buộc pháp lý. Cơ chế liên thông hòa giải – trọng tài trong giải quyết tranh chấp thương mại mang những đặc điểm nổi bật sau:
- Tính linh hoạt: Liên thông cho phép linh hoạt chuyển đổi mà không cần thiết lập lại toàn bộ quy trình. Ban đầu, tranh chấp được giải quyết qua hòa giải để tìm kiếm giải pháp thân thiện, nếu không đạt được thỏa thuận, tranh chấp sẽ chuyển sang trọng tài để đưa ra phán quyết ràng buộc pháp lý. Hơn nữa, cơ chế này sẽ tăng tính đồng nhất của phán quyết trọng tài. Khi trọng tài được tiến hành ngay sau hòa giải, các nội dung đã đạt được thỏa thuận có thể được công nhận dễ dàng hơn trong phán quyết, tránh mâu thuẫn giữa các kết quả.
- Tính cuối cùng hay hiệu quả: với mục đích kết hợp giữa phương thức hòa giải và trọng tài, tính “cuối cùng” của trọng tài được sử dụng như một “cây gậy” để thúc đẩy hành vi tốt trong hòa giải, trong khi tính “linh hoạt” của các cuộc thảo luận qua trung gian không chính thức thúc đẩy hiệu quả và tiết kiệm chi phí so với việc sử dụng trọng tài. Nếu hòa giải không thành công, phán quyết của trọng tài sẽ mang tính ràng buộc pháp lý, được thực thi tương đương bản án tòa án và có giá trị quốc tế theo Công ước New York 1958. Bên cạnh đó, cơ chế liên thông hòa giải – trọng tài sẽ giúp các bên tranh chấp tối ưu chi phí và thời gian. So với việc thực hiện riêng rẽ từng phương thức, cơ chế liên thông giúp tiết kiệm đáng kể thời gian và chi phí, bởi hòa giải có thể nhanh chóng giải quyết tranh chấp, tránh phải bước vào trọng tài nếu đạt được thỏa thuận.
2.2. Trường hợp nên sử dụng Med-Arb
Theo truyền thống, Med-Arb thường được sử dụng phổ biến hơn trong các vụ kiện luật gia đình, nhưng đã chứng kiến sự gia tăng trong các tranh chấp kinh doanh. Trong lĩnh vực kinh doanh, các tranh chấp thương mại, xây dựng, chung cư, cổ đông, liên doanh, lao động, chứng khoán và chuỗi cung ứng rất phù hợp với Med-Arb. Các loại vụ kiện này thường có các vấn đề quan trọng hoặc tiền bạc bị đe dọa và có thể có các điều khoản trọng tài hợp đồng, nhưng nơi hợp lý để sử dụng một quy trình kết hợp cho các bên cơ hội giải quyết những khác biệt của họ.
Đôi khi các mối quan hệ thương mại có giá trị quan trọng hơn các khoản cược liên quan đến tranh chấp và hầu hết các mối quan hệ không tồn tại sau khi kiện tụng. Med-Arb có thể hữu ích trong các trường hợp có mối quan hệ đang diễn ra, chẳng hạn như tranh chấp lao động, tranh chấp nhà cung cấp hoặc mối quan hệ cố định giữa các bên. Mỗi tình huống là khác nhau và Med-Arb không hiệu quả với mọi trường hợp, nhưng nó có thể hữu ích khi thời gian và chi phí kiện tụng là vấn đề quan trọng.
3. Thực tiễn ở Quốc tế về Med-Arb
Ở một số quốc gia phát triển, trọng tài và hòa giải đều có những hạn chế cố hữu nhất định và một số đã đưa ra các giải pháp mang tính chất kết hợp để tạo nên một quy trình giải quyết tranh chấp hiệu quả và phù hợp hơn với mong muốn, nguyện vọng của các bên với kỳ vọng kết hợp tính quyết định cuối cùng của trọng tài với tính linh hoạt của hòa giải nhằm đạt được hiệu quả và lợi ích tốt nhất của cả hai quy trình. Những mô hình hòa giải – trọng tài (Med – Arb) hay trọng tài – hòa giải (Arb – Med) được sử dụng rộng rãi trong thực tiễn giải quyết tranh chấp đã phần nào chứng minh về tính khả thi và hiệu quả của sự kết hợp này.
Med-Arb đang chứng kiến sự phát triển trên phạm vi quốc tế tại Canada, Thổ Nhĩ Kỳ, Trung Quốc, Hồng Kông, Singapore, Ấn Độ và Brazil, đặc biệt là trong các ngành công nghiệp mà trọng tài đã được áp dụng rộng rãi, như tranh chấp thương mại, xây dựng, lao động và tranh chấp thương mại. Ví dụ, Viện ADR của Canada gần đây đã công bố rằng họ đang tiên phong trong khuôn khổ Med-Arb “đầu tiên trên thế giới”, với các quy tắc mới, chỉ định người hành nghề và mẫu cho Med-Arb.
Ở Trung Quốc, có vẻ như quy trình Med-Arb liên quan đến việc người hòa giải đánh giá vụ việc của mỗi bên và hướng họ đến giải quyết, trái ngược với việc hòa giải và tạo điều kiện cho các bên giải quyết mà không có đánh giá. Trong một cuộc phỏng vấn năm 2011 với Global Arbitration Review, Tổng thư ký Ủy ban Trọng tài Kinh tế và Thương mại Quốc tế Trung Quốc (CIETAC), đã trích dẫn rằng 20 đến 30 phần trăm khối lượng công việc của CIETAC được giải quyết bằng Med-Arb mỗi năm.
Singapore đã chứng kiến các vấn đề tại Tòa án cấp cao về Med-Arb như trong vụ Heart Tronics Corporation kiện EPI Life Pte Ltd & Ors,7 – khi bị đơn từ chối hợp tác trong giai đoạn hòa giải và nguyên đơn đã bắt đầu tiến hành tố tụng. Sau đó, bị đơn đã nộp đơn xin hoãn tố tụng dựa trên điều khoản trọng tài, nhưng Tòa án cấp cao Singapore đã bác bỏ đơn xin hoãn vì thỏa thuận trọng tài đã bị hủy bỏ do vi phạm thỏa thuận hòa giải. Nếu các bên đã lựa chọn thỏa thuận Arb-Med-Arb thì có lẽ kết quả đã rất khác. Điều quan trọng là các bên phải cân nhắc cẩn thận các lựa chọn của mình nếu họ đồng ý với điều khoản Med-Arb hoặc Arb-Med-Arb nếu thỏa thuận hoàn toàn thất bại trong tương lai.
Tương tự như vậy, Trung tâm Trọng tài Istanbul (Thổ Nhĩ Kỳ) đã khởi động một chương trình tương tự vào cuối năm 2019 và thấy các tranh chấp thương mại được giải quyết chỉ trong tám tuần trái ngược với thời gian trung bình là 541 ngày để tòa án giải quyết một vụ kiện. Với áp lực về thời gian và chi phí ngày càng tăng đối với các vụ kiện tụng và trọng tài thương mại tại Hoa Kỳ, Med-Arb có thể cung cấp một diễn đàn riêng tư nhanh hơn, hiệu quả hơn về chi phí để giải quyết các tranh chấp.
Có thể nói, các phương thức giải quyết tranh chấp kết hợp, đặc biệt là các phương thức giải quyết tranh chấp ngoài tòa án như hòa giải, trọng tài là xu hướng toàn cầu. Hiện có nhiều quốc gia và tổ chức quốc tế (như UNCITRAL) đã và đang thúc đẩy các cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt như hòa giải và trọng tài kết hợp, đáp ứng nhu cầu của các doanh nghiệp trong môi trường kinh doanh quốc tế. Cơ chế này phù hợp với xu hướng toàn cầu hóa, nơi các tranh chấp thương mại thường mang tính đa quốc gia, yêu cầu giải quyết nhanh chóng, bảo mật và có khả năng thi hành quốc tế.
4. Khả năng tiếp nhận mô hình Med-Arb tại Việt Nam
Khung pháp lý hiện hành tại Việt Nam chưa có quy định cụ thể về mô hình liên thông hòa giải – trọng tài. Trong khi Luật Trọng tài thương mại 2010 là văn bản điều chỉnh hoạt động trọng tài, thì Nghị định 22/2017/NĐ-CP mới là văn bản đầu tiên đề cập về hòa giải thương mại. Tuy nhiên, chưa có quy định rõ ràng về khả năng kết hợp hai phương thức này trong một quy trình thống nhất.
Dù vậy, một số trung tâm trọng tài tại Việt Nam như VIAC và VMC (thuộc VIAC) đã chủ động triển khai mô hình liên thông hòa giải – trọng tài với các quy trình nội bộ cho phép chuyển đổi thủ tục. Các bên có thể bắt đầu với hòa giải tại VMC và nếu không đạt được kết quả, tranh chấp sẽ được chuyển tiếp sang trọng tài tại VIAC mà không cần khởi tạo thủ tục mới.
Thực tiễn này cho thấy nhu cầu và tính khả thi trong áp dụng Med-Arb tại Việt Nam là hoàn toàn có cơ sở. Tuy nhiên, để bảo đảm tính pháp lý và thúc đẩy mở rộng mô hình này, cần có khung quy định chính thức về điều kiện áp dụng, vai trò của trọng tài viên – hòa giải viên, cũng như cơ chế công nhận giá trị pháp lý của kết quả hòa giải chuyển hóa thành phán quyết trọng tài.
5. Kết luận
Hiện tại, pháp luật Việt Nam chưa ghi nhận cơ chế chuyển đổi chính thức giữa hòa giải và trọng tài trong cùng một quy trình. Trong khi đó, một số quốc gia như Singapore và Nhật Bản đã xây dựng cơ sở pháp lý rõ ràng cho Med-Arb, giúp bảo đảm tính khả thi và hiệu lực thi hành của mô hình này.
Tại Singapore, mô hình Arb-Med-Arb đã được thể chế hóa thông qua Luật Hòa giải 2017 và Đạo luật Trọng tài. Nếu hòa giải thành công, thỏa thuận sẽ được ghi nhận dưới dạng phán quyết trọng tài – giúp bảo đảm thi hành quốc tế theo Công ước New York.
Ở Nhật Bản, mô hình kết hợp cũng được khuyến khích, với các trung tâm như JCAA ban hành quy tắc chuyên biệt cho phép chuyển tiếp giữa hai phương thức.
Từ kinh nghiệm quốc tế đó, Việt Nam nên cân nhắc bổ sung quy định cho phép chuyển đổi linh hoạt giữa hòa giải và trọng tài, đồng thời công nhận giá trị pháp lý của thỏa thuận hòa giải được ghi nhận bằng phán quyết trọng tài.
Việc nghiên cứu và áp dụng mô hình liên thông hòa giải – trọng tài trong giải quyết tranh chấp thương mại là một yêu cầu cấp thiết để đáp ứng nhu cầu hội nhập và phát triển kinh tế. Đây không chỉ là một bước tiến quan trọng để cải thiện khung pháp lý về giải quyết tranh chấp thương mại ngoài tòa án tại Việt Nam, mà còn góp phần thúc đẩy môi trường kinh doanh, tăng cường thu hút đầu tư và nâng cao vị thế quốc gia trên trường quốc tế. Đối với Việt Nam, cần thêm các nghiên cứu và học hỏi từ kinh nghiệm quốc tế để xây dựng hành lang pháp lý phù hợp, đảm bảo tính linh hoạt và minh bạch trong giải quyết tranh chấp thương mại nói chung, trong đó có liên thông hòa giải – trọng tài.
