Trong quan hệ giữa nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ và người tiêu dùng, thỏa thuận trọng tài thường được thiết lập trong các điều kiện giao dịch chung do nhà cung cấp soạn thảo trước. Điều 17 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đã thiết lập một cơ chế đặc biệt nhằm bảo vệ người tiêu dùng, theo đó sự tồn tại của điều khoản trọng tài trong điều kiện chung không làm mất đi quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp của người tiêu dùng giữa Trọng tài và Tòa án.
Quy định này đồng thời đặt ra giới hạn đối với nhà cung cấp khi muốn khởi kiện người tiêu dùng tại trọng tài, qua đó thể hiện sự cân bằng giữa nguyên tắc tự do thỏa thuận trong trọng tài và yêu cầu bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ tiêu dùng.
1. Đặt vấn đề
Một trong những đặc trưng cơ bản của trọng tài thương mại là thẩm quyền của Hội đồng trọng tài được hình thành trên cơ sở thỏa thuận của các bên. Về nguyên tắc, khi các bên đã thống nhất lựa chọn trọng tài thì tranh chấp thuộc phạm vi thỏa thuận sẽ được giải quyết bằng trọng tài thay vì Tòa án.
Tuy nhiên, trong quan hệ giữa nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ và người tiêu dùng, sự tự do thỏa thuận trên thực tế thường không hoàn toàn cân bằng. Người tiêu dùng thường không trực tiếp tham gia quá trình soạn thảo các điều kiện giao dịch mà chỉ có thể lựa chọn chấp nhận hoặc không chấp nhận toàn bộ điều kiện do nhà cung cấp đưa ra.
Xuất phát từ đặc điểm này, Điều 17 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 thiết lập một cơ chế đặc biệt đối với tranh chấp tiêu dùng. Theo đó, mặc dù điều khoản trọng tài đã được ghi nhận trong các điều kiện chung về cung cấp hàng hóa, dịch vụ do nhà cung cấp soạn sẵn, người tiêu dùng vẫn có quyền lựa chọn Trọng tài hoặc Tòa án để giải quyết tranh chấp. Ngược lại, nhà cung cấp chỉ có thể khởi kiện tại trọng tài nếu được người tiêu dùng chấp thuận.
Quy định này cho thấy pháp luật không phủ nhận hoàn toàn giá trị của điều khoản trọng tài trong hợp đồng tiêu dùng, nhưng đặt ra một cơ chế kiểm soát đặc biệt đối với việc sử dụng điều khoản trọng tài do một bên soạn sẵn.
2. Cơ chế bảo vệ quyền lựa chọn của người tiêu dùng
Điểm quan trọng nhất của Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 là người tiêu dùng không bị buộc phải sử dụng trọng tài chỉ vì điều khoản trọng tài đã được đưa vào điều kiện chung của hợp đồng.
Theo quy định này, nếu nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ xây dựng sẵn các điều kiện giao dịch và trong đó có điều khoản trọng tài thì khi tranh chấp phát sinh, người tiêu dùng vẫn được quyền lựa chọn giữa Trọng tài và Tòa án.
Có thể thấy, pháp luật đã đặt người tiêu dùng vào vị trí chủ động trong việc lựa chọn cơ chế giải quyết tranh chấp. Điều này khác với nguyên tắc thông thường của thỏa thuận trọng tài, theo đó sự tồn tại của thỏa thuận hợp lệ có thể loại trừ thẩm quyền của Tòa án đối với tranh chấp thuộc phạm vi thỏa thuận.
Ví dụ, Công ty A cung cấp dịch vụ viễn thông và trong điều kiện sử dụng dịch vụ có quy định rằng mọi tranh chấp phát sinh sẽ được giải quyết bằng trọng tài. Khi phát sinh tranh chấp với khách hàng B, mặc dù B đã chấp nhận điều kiện sử dụng dịch vụ, B vẫn có quyền lựa chọn khởi kiện tại Tòa án thay vì bị buộc phải đưa tranh chấp ra trọng tài.
Cơ chế này có ý nghĩa đặc biệt trong những giao dịch có tính chất đại trà, khi người tiêu dùng thường không có khả năng thương lượng từng điều khoản của hợp đồng. Nếu chỉ dựa vào sự tồn tại về mặt hình thức của điều khoản trọng tài để buộc người tiêu dùng phải trọng tài, quyền tự quyết của người tiêu dùng có thể bị hạn chế đáng kể.
3. Điều khoản trọng tài trong điều kiện giao dịch do nhà cung cấp soạn sẵn
Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 đặt ra vấn đề đáng chú ý về giá trị của điều khoản trọng tài được thiết lập trong điều kiện chung.
Trong quan hệ thương mại thông thường, các bên có thể chủ động thương lượng về việc lựa chọn trọng tài, trung tâm trọng tài hoặc trọng tài viên. Trong khi đó, với hợp đồng tiêu dùng, điều khoản trọng tài thường được nhà cung cấp đưa vào hợp đồng mẫu hoặc điều kiện giao dịch chung trước khi người tiêu dùng tham gia giao dịch.
Sự khác biệt này làm phát sinh nguy cơ người tiêu dùng chấp nhận điều khoản trọng tài mà không thực sự nhận thức đầy đủ về hệ quả pháp lý của nó. Do đó, Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 không mặc nhiên coi việc người tiêu dùng chấp nhận điều kiện chung là sự từ bỏ quyền lựa chọn Tòa án.
Nói cách khác, sự tồn tại của điều khoản trọng tài trong điều kiện giao dịch chung không đồng nghĩa với việc người tiêu dùng đã mất quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp.
Đây là điểm thể hiện rõ sự cân bằng giữa hai nguyên tắc: một mặt, pháp luật tôn trọng thỏa thuận trọng tài; mặt khác, pháp luật đặt ra cơ chế bảo vệ đối với bên có vị thế yếu hơn trong quan hệ tiêu dùng.
4. Giới hạn quyền khởi kiện của nhà cung cấp tại trọng tài
Không chỉ trao quyền lựa chọn cho người tiêu dùng, Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 còn đặt ra một giới hạn quan trọng đối với nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ.
Theo đó, nhà cung cấp chỉ được quyền khởi kiện tại Trọng tài nếu được người tiêu dùng chấp thuận.
Quy định này tạo ra sự bất đối xứng có chủ ý về quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp. Người tiêu dùng có quyền lựa chọn Trọng tài hoặc Tòa án, trong khi nhà cung cấp không thể chỉ dựa vào điều khoản trọng tài được soạn sẵn để đơn phương đưa tranh chấp ra trọng tài.
Ví dụ, doanh nghiệp C cung cấp dịch vụ trực tuyến cho khách hàng D và điều kiện sử dụng có quy định tranh chấp được giải quyết tại một trung tâm trọng tài. Khi D vi phạm nghĩa vụ thanh toán và phát sinh tranh chấp, C không thể mặc nhiên khởi kiện D tại trung tâm trọng tài chỉ dựa trên điều khoản có sẵn. Cần có sự chấp thuận của D đối với việc lựa chọn trọng tài.
Cách tiếp cận này có ý nghĩa quan trọng bởi nếu cho phép nhà cung cấp đơn phương lựa chọn trọng tài, cơ chế bảo vệ tại Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 sẽ bị vô hiệu hóa trên thực tế. Người tiêu dùng có thể bị đặt vào một phương thức giải quyết tranh chấp mà họ không thực sự chủ động lựa chọn.
5. Ý nghĩa pháp lý và thực tiễn
Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 phản ánh sự điều chỉnh linh hoạt của pháp luật trọng tài đối với những quan hệ có sự chênh lệch về vị thế giữa các bên. Tự do thỏa thuận không phải là quyền tuyệt đối, đặc biệt khi việc thỏa thuận được hình thành trong điều kiện một bên gần như không có khả năng thương lượng.
Quy định này đồng thời khẳng định rằng bản chất của trọng tài vẫn phải dựa trên sự tự nguyện và thống nhất ý chí. Trong trường hợp người tiêu dùng không muốn sử dụng trọng tài, việc nhà cung cấp đã đưa điều khoản trọng tài vào hợp đồng mẫu không đủ để buộc người tiêu dùng phải lựa chọn phương thức này.
Từ góc độ thực tiễn, khi phát sinh tranh chấp, vấn đề quan trọng là phải xác định rõ ai là bên khởi xướng việc lựa chọn trọng tài và người tiêu dùng có thực sự chấp thuận việc giải quyết tranh chấp bằng trọng tài hay không.
Chẳng hạn, nếu người tiêu dùng chủ động lựa chọn trọng tài sau khi tranh chấp phát sinh thì đây có thể được xem là sự thể hiện rõ ràng ý chí lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp. Ngược lại, nếu nhà cung cấp đơn phương nộp đơn tại trọng tài mà chưa có sự chấp thuận của người tiêu dùng, việc xác lập thẩm quyền của Hội đồng trọng tài có thể phát sinh tranh luận.
Do đó, Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 không chỉ có ý nghĩa trong giai đoạn ký kết hợp đồng mà còn đặc biệt quan trọng tại thời điểm tranh chấp phát sinh, khi quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp thực sự được đặt ra.
6. Kiến nghị và lưu ý trong thực tiễn
Để bảo đảm đúng tinh thần của Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010, các nhà cung cấp hàng hóa, dịch vụ khi xây dựng hợp đồng mẫu hoặc điều kiện giao dịch chung cần nhận thức rằng việc đưa điều khoản trọng tài vào văn bản không đồng nghĩa với việc đương nhiên có quyền đưa mọi tranh chấp với người tiêu dùng ra trọng tài.
Đối với người tiêu dùng, khi phát sinh tranh chấp cần kiểm tra điều khoản giải quyết tranh chấp trong hợp đồng hoặc điều kiện giao dịch chung, đồng thời xác định quyền lựa chọn giữa Trọng tài và Tòa án theo Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010.
Về lâu dài, việc áp dụng quy định này cần tiếp tục được hướng dẫn theo hướng làm rõ cách thức thể hiện sự chấp thuận của người tiêu dùng, đặc biệt trong các giao dịch điện tử, giao dịch trực tuyến và hợp đồng được xác lập thông qua việc nhấn nút “đồng ý” với điều kiện sử dụng.
Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh thương mại điện tử phát triển, khi người tiêu dùng thường không đọc hoặc không có khả năng thương lượng từng điều khoản trong các điều kiện giao dịch tiêu chuẩn. Việc xác định rõ ý chí lựa chọn trọng tài sẽ góp phần bảo đảm tính thực chất của nguyên tắc tự nguyện trong tố tụng trọng tài.
7. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế
Để giải quyết tranh chấp bằng phương pháp trọng tài thương mại tại BBIAC. Quý khách hàng có thể ghi vào hợp đồng 1 trong 2 nội dung sau:
7.1. Điều khoản trọng tài mẫu
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”.
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].
(b) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(c) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(d) ngôn ngữ trọng tài là [ ].**
Ghi chú:
* Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
** Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
7.2. Điều khoản trọng tài mẫu theo thủ tục rút gọn
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 37 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(b) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(c) ngôn ngữ trọng tài là [ ]. **
Ghi chú:
* Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
** Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
Liên hệ 0979 133 955 để được tư vấn!
8. Kết luận
Điều 17 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 thiết lập một cơ chế đặc biệt nhằm bảo đảm quyền lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp của người tiêu dùng. Mặc dù điều khoản trọng tài đã được đưa vào điều kiện chung do nhà cung cấp soạn sẵn, người tiêu dùng vẫn có quyền lựa chọn Trọng tài hoặc Tòa án.
Đồng thời, nhà cung cấp không thể đơn phương dựa vào điều khoản trọng tài trong hợp đồng mẫu để khởi kiện người tiêu dùng tại trọng tài mà phải có sự chấp thuận của người tiêu dùng. Quy định này thể hiện sự cân bằng giữa nguyên tắc tự do thỏa thuận của trọng tài và yêu cầu bảo vệ bên yếu thế trong quan hệ tiêu dùng.
Có thể khẳng định rằng, giá trị cốt lõi của Điều 17 Luật Trọng tài thương mại 2010 không nằm ở việc hạn chế trọng tài mà ở việc bảo đảm sự đồng thuận thực chất của người tiêu dùng đối với phương thức giải quyết tranh chấp. Đây là cơ sở quan trọng để duy trì tính tự nguyện của trọng tài và nâng cao niềm tin của người tiêu dùng đối với cơ chế giải quyết tranh chấp ngoài Tòa án.
