Tranh chấp kinh doanh không nhất thiết đồng nghĩa với việc chấm dứt quan hệ hợp tác. Do đó, doanh nghiệp cần ưu tiên lựa chọn phương thức giải quyết vừa bảo vệ quyền lợi, vừa hạn chế ảnh hưởng đến quan hệ với đối tác.
Trọng tài thương mại là một lựa chọn đáng cân nhắc nhờ pháp luật về trọng tài cho phép hai bên tự thỏa thuận, tính không công khai và khả năng hòa giải trong quá trình tố tụng, qua đó tạo điều kiện duy trì quan hệ kinh doanh sau tranh chấp.
1. Tranh chấp kinh doanh có nhất thiết phải chấm dứt quan hệ hợp tác?
Trong quá trình kinh doanh, việc phát sinh tranh chấp là điều khó tránh khỏi. Tranh chấp có thể xuất phát từ việc chậm thanh toán, vi phạm nghĩa vụ, thời hạn giao hàng, không đáp ứng chất lượng hàng hóa, vi phạm nghĩa vụ bảo hành hoặc bất đồng trong việc thực hiện các nghĩa vụ khác trong hợp đồng.
Tuy nhiên, tranh chấp về một nghĩa vụ cụ thể không nhất thiết đồng nghĩa với việc toàn bộ quan hệ kinh doanh giữa các bên phải chấm dứt.
Đặc biệt, đối với các quan hệ hợp tác mang tính dài hạn và nhiều chuỗi như phân phối hàng hóa, cung ứng dịch vụ, xây dựng, logistics, sản xuất hoặc hợp tác đầu tư, các bên có thể vẫn có lợi ích kinh tế khi tiếp tục hợp tác hơn là chấm dứt hẳn mối quan hệ sau khi tranh chấp được giải quyết.
Do đó, khi đối mặt với tranh chấp, doanh nghiệp không chỉ cần đặt câu hỏi: “Phương thức nào giúp tôi giải quyết tranh chấp?” mà còn nên cân nhắc: “Phương thức nào giúp tôi bảo vệ quyền lợi nhưng vẫn hạn chế tác động tiêu cực đến quan hệ kinh doanh của tôi?” Đây là một trong những lý do doanh nghiệp nên cân nhắc trọng tài thương mại ngay từ khi xây dựng hợp đồng.
2. Vì sao trọng tài thương mại phù hợp với các doanh nghiệp muốn duy trì quan hệ hợp tác?
2.1. Trọng tài thương mại là gì?
Trọng tài thương mại theo khoản 1 Điều 3 Luật Trọng tài thương mại 2010 được quy định là phương thức giải quyết tranh chấp do các bên thỏa thuận và được tiến hành theo quy định của Luật này.
Trọng tài được pháp luật cho phép giải quyết các tranh chấp phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại hoặc các tranh chấp khác mà pháp luật quy định được giải quyết bằng Trọng tài.
Để doanh nghiệp đưa một vụ tranh chấp ra Trọng tài, thì điều kiện tiên quyết để phát sinh thẩm quyền giải quyết tranh chấp thì các bên phải tồn tại thỏa thuận trọng tài trong hợp đồng hoặc được lập thành phụ lục trong hợp đồng.
2.2. Lý do trọng tài thương mại phù hợp với doanh nghiệp muốn duy trì quan hệ hợp tác
2.2.1. Ưu tiên thoả thuận của các bên
Theo Điều 4 Luật Trọng tài thương mại 2010, trọng tài viên phải tôn trọng thỏa thuận của các bên với điều kiện thỏa thuận đó không vi phạm điều cấm của pháp luật và không trái đạo đức xã hội. Điều này cho phép doanh nghiệp chủ động thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với đặc điểm của quan hệ hợp đồng, thay vì chỉ lựa chọn phương thức giải quyết khi tranh chấp đã xảy ra.
2.2.2. Tính không công khai giúp hạn chế tác động đến hình ảnh và thông tin kinh doanh
Một đặc điểm đáng chú ý của trọng tài là tố tụng được tiến hành không công khai, trừ trường hợp các bên có thỏa thuận khác. Đối với doanh nghiệp, yếu tố này đặc biệt đáng lưu ý khi tranh chấp liên quan đến:
- Giá trị hợp đồng và chính sách thương mại;
- Thông tin khách hàng, nhà cung cấp;
- Bí mật kinh doanh;
- Chiến lược kinh doanh;
- Thông tin tài chính hoặc các điều khoản thương mại nhạy cảm.
Việc hạn chế công khai thông tin tranh chấp có thể giúp doanh nghiệp giảm những tác động không cần thiết đến uy tín, hình ảnh và quan hệ với đối tác.
3. Trọng tài có thể giúp các bên giải quyết tranh chấp mà vẫn giữ cơ hội hợp tác như thế nào?
3.1. Hòa giải ngay trong quá trình tố tụng trọng tài
Pháp luật trọng tài Việt Nam giải quyết tranh chấp bằng trọng tài không nhất thiết chỉ hướng đến việc Hội đồng trọng tài ra phán quyết mà còn lồng ghép quá trình hòa giải vào trong quy trình tố tụng trọng tài.
Theo Điều 58 Luật Trọng tài thương mại 2010, theo yêu cầu của các bên, Hội đồng trọng tài tiến hành hòa giải để các bên thỏa thuận với nhau về việc giải quyết tranh chấp. Nếu đạt được thỏa thuận, Hội đồng trọng tài ra biên bản hòa giải thành và ra quyết định công nhận sự thỏa thuận của các bên; quyết định này là chung thẩm và có giá trị như phán quyết trọng tài.
Cơ chế này tạo ra một cách tiếp cận linh hoạt: các bên có thể sử dụng tố tụng trọng tài như một cơ chế bảo vệ quyền lợi nhưng vẫn để ngỏ khả năng đạt được thỏa thuận.
Ví dụ, một doanh nghiệp yêu cầu đối tác thanh toán khoản công nợ 5 tỷ đồng. Trong quá trình giải quyết tranh chấp, hai bên có thể thống nhất phương án thanh toán theo nhiều đợt, tiếp tục thực hiện một phần hợp đồng hoặc điều chỉnh một số nghĩa vụ khác. Khi thỏa thuận đạt được, Hội đồng trọng tài có thể công nhận kết quả hòa giải đó theo quy định pháp luật.
3.2. Trọng tài không nhất thiết tạo ra quan hệ “đối đầu” kéo dài
Trong nhiều quan hệ kinh doanh, mục tiêu của doanh nghiệp không phải là chấm dứt hoàn toàn quan hệ với đối tác mà là xử lý một bất đồng cụ thể và tạo cơ sở để tiếp tục hợp tác.
Việc pháp luật cho phép các bên tự thỏa thuận và hòa giải trong quá trình tố tụng giúp trọng tài có thể được sử dụng như một cơ chế giải quyết tranh chấp linh hoạt, thay vì chỉ được nhìn nhận dưới góc độ “phán xử thắng – thua”.
4. Khi nào doanh nghiệp nên cân nhắc lựa chọn trọng tài?
Không phải mọi tranh chấp đều có cùng đặc điểm. Tuy nhiên, trọng tài có thể đặc biệt phù hợp với những quan hệ mà doanh nghiệp có nhu cầu bảo mật thông tin, chủ động về cơ chế giải quyết tranh chấp và duy trì quan hệ thương mại. Một số ví dụ tranh chấp cụ thể như:
Tranh chấp liên quan đến thông tin kinh doanh nhạy cảm: Đối với hợp đồng có giá trị lớn hoặc chứa nhiều thông tin thương mại quan trọng, doanh nghiệp có thể cân nhắc lợi thế về tính không công khai của tố tụng trọng tài.
Các bên vẫn có nhu cầu tiếp tục hợp tác: Tranh chấp chỉ liên quan đến một nghĩa vụ cụ thể nhưng hai bên vẫn có lợi ích trong việc tiếp tục giao dịch, cơ chế trọng tài kết hợp với khả năng hòa giải có thể là phương án phù hợp.
Doanh nghiệp muốn chủ động ngay từ giai đoạn ký hợp đồng: Doanh nghiệp nên thỏa thuận rõ cơ chế giải quyết tranh chấp ngay khi giao kết hợp đồng, trong đó xác định tổ chức trọng tài được lựa chọn và các nội dung cần thiết khác. Một điều khoản trọng tài rõ ràng sẽ giúp hạn chế tranh chấp về thẩm quyền khi vụ việc phát sinh.
5. Những lưu ý khi lựa chọn trọng tài để bảo vệ cả quyền lợi và quan hệ kinh doanh
Lựa chọn trọng tài có thể giúp doanh nghiệp đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của mình và vẫn duy trì được các mối quan hệ đối tác kinh doanh. Để đạt được hai lợi ích đó, doanh nghiệp nên ưu tiên thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp phù hợp với mục tiêu kinh doanh ngay từ đầu.
Thứ nhất, lựa chọn tổ chức trọng tài phù hợp. Hợp đồng nên xác định rõ tổ chức trọng tài mà các bên lựa chọn để hạn chế tranh chấp về cơ quan có thẩm quyền giải quyết.
Thứ hai, xây dựng điều khoản trọng tài rõ ràng. Điều khoản nên thể hiện rõ ý chí lựa chọn trọng tài và tránh cách diễn đạt mơ hồ hoặc mâu thuẫn với các điều khoản giải quyết tranh chấp khác.
Thứ ba, cân nhắc cơ chế thương lượng, hòa giải trước hoặc trong quá trình trọng tài. Nếu mục tiêu của doanh nghiệp là tiếp tục hợp tác, việc thiết kế cơ chế giải quyết tranh chấp theo hướng tạo cơ hội thương lượng, hòa giải có thể giúp các bên tìm được giải pháp phù hợp mà không nhất thiết phải đi đến phán quyết.
Thứ tư, cần đánh giá, cân nhắc giữa bảo toàn quan hệ kinh doanh và từ bỏ quyền lợi. Việc ưu tiên duy trì hợp tác không đồng nghĩa doanh nghiệp phải chấp nhận vi phạm của đối tác. Trọng tài vẫn là cơ chế để doanh nghiệp yêu cầu bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp khi cần thiết.
Đặc biệt, pháp luật quy định phán quyết trọng tài là chung thẩm và có hiệu lực kể từ ngày ban hành. Đây là một đặc điểm quan trọng khi doanh nghiệp cần một kết quả giải quyết tranh chấp có tính dứt điểm.
Đối với các doanh nghiệp mong muốn chủ động kiểm soát rủi ro tranh chấp, việc lựa chọn trọng tài ngay từ khi giao kết hợp đồng là một bước quan trọng trong quản trị hợp đồng.
Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế Bigboss (BBIAC) đồng hành cùng doanh nghiệp trong quá trình giải quyết tranh chấp, hướng đến việc bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các bên, đồng thời tạo điều kiện duy trì quan hệ hợp tác kinh doanh.
Thông qua cơ chế trọng tài, BBIAC hướng đến việc hỗ trợ các bên giải quyết bất đồng trên cơ sở thỏa thuận, tôn trọng quyền lợi của mỗi bên và khuyến khích duy trì đối thoại khi phù hợp. Đối với BBIAC, giải quyết tranh chấp không chỉ là bảo vệ quyền lợi trước mắt mà còn là tìm kiếm hướng xử lý phù hợp để doanh nghiệp có thể tiếp tục phát triển quan hệ kinh doanh trong tương lai.
6. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Bigboss
Để giải quyết tranh chấp bằng phương pháp trọng tài thương mại tại BBIAC. Quý khách hàng có thể ghi vào hợp đồng 1 trong 2 nội dung sau:
6.1. Điều khoản trọng tài mẫu
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”.
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].
(b) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(c) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(d) ngôn ngữ trọng tài là [ ].**
Ghi chú:
*Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
**Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
6.2. Điều khoản trọng tài mẫu theo thủ tục rút gọn
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 39 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(b) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(c) ngôn ngữ trọng tài là [ ]. **
Ghi chú:
*Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
**Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài
Liên hệ 0979 133 955 để được tư vấn!
7. Kết luận
Trong môi trường kinh doanh, tranh chấp là một phần của rủi ro thương mại nhưng không phải trở thành điểm kết thúc của một quan hệ hợp tác. Việc lựa chọn phương thức giải quyết tranh chấp phù hợp có thể giúp doanh nghiệp vừa bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, vừa hạn chế những tác động không cần thiết đến quan hệ với đối tác.
Với tính chất bảo mật, khả năng hòa giải trong quá trình tố tụng và cơ chế tôn trọng thỏa thuận của các bên, trọng tài thương mại là một phương thức mà doanh nghiệp cân nhắc chủ động lựa chọn ngay từ giai đoạn xây dựng hợp đồng.
