Bài viết phân tích toàn diện cơ chế giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa bằng trọng tài thương mại trong bối cảnh hội nhập dựa trên Luật Trọng tài thương mại 2010, Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, Luật Thương mại 2005 và Công ước Viên 1980. Tác giả làm rõ các vụ tranh chấp mua bán hàng hóa tiêu biểu, giải pháp bảo vệ quyền lợi người bán và người mua, cũng như vai trò của đội ngũ chuyên gia pháp lý, kỹ thuật trong tài phán trọng tài.
1. Quy định pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa
Trong tiến trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, hoạt động trao đổi thương mại xuyên biên giới đóng vai trò là động lực tăng trưởng chủ đạo của nền kinh tế toàn cầu, trong đó hợp đồng mua bán hàng hóa giữ vị trí trung tâm và phổ biến nhất.
Về mặt bản chất pháp lý, theo Khoản 8 Điều 3 Luật Thương mại 2005, mua bán hàng hóa là hoạt động thương mại, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao hàng, chuyển quyền sở hữu hàng hóa cho bên mua và nhận thanh toán; bên mua có nghĩa vụ thanh toán cho bên bán, nhận hàng và quyền sở hữu hàng hóa theo thỏa thuận.
Đối với hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, Điều 27 Luật Thương mại 2005 xác định rõ các hình thức thực hiện bao gồm xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, tạm xuất tái nhập và chuyển khẩu.
Khung pháp lý điều chỉnh hợp đồng mua bán hàng hóa tại Việt Nam được xây dựng trên nền tảng kết hợp hài hòa giữa Bộ luật Dân sự 2015 (BLDS 2015), Luật Thương mại 2005 cùng các điều ước quốc tế song phương và đa phương mà Việt Nam là thành viên.
Về hình thức và điều kiện có hiệu lực của hợp đồng mua bán hàng hóa, Điều 24 Luật Thương mại 2005 quy định hợp đồng mua bán hàng hóa được thể hiện bằng lời nói, bằng văn bản hoặc được xác lập bằng hành vi cụ thể.
Riêng đối với hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế, Khoản 2 Điều 27 Luật Thương mại 2005 bắt buộc hợp đồng phải được lập thành văn bản hoặc bằng hình thức khác có giá trị pháp lý tương đương như điện báo, telex, fax, thông điệp dữ liệu.
Bên cạnh đó, nguyên tắc tự do, tự nguyện cam kết, thỏa thuận quy định tại Điều 3 và Điều 683 BLDS 2015 cho phép các chủ thể kinh doanh tự do lựa chọn luật áp dụng, tập quán thương mại quốc tế (như Incoterms của Phòng Thương mại Quốc tế) và điều khoản giải quyết tranh chấp.
Đặc biệt, sự kiện Việt Nam chính thức gia nhập Công ước của Liên Hợp Quốc về Hợp đồng mua bán hàng hóa quốc tế năm 1980 (Công ước Viên 1980 – CISG) và có hiệu lực từ ngày 01/01/2017 đã tạo bước ngoặt lớn trong việc đồng bộ hóa pháp luật về hợp đồng mua bán hàng hóa của Việt Nam với chuẩn mực thương mại quốc tế.
Theo Điều 1 Công ước Viên 1980, Công ước này tự động áp dụng đối với hợp đồng mua bán hàng hóa giữa các bên có trụ sở thương mại tại các quốc gia khác nhau khi các quốc gia này đều là thành viên của Công ước, hoặc khi theo quy tắc tư pháp quốc tế thì luật được áp dụng là luật của một quốc gia thành viên.
2. Trọng tài và giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa
Khi quy mô và tần suất giao kết hợp đồng mua bán hàng hóa gia tăng mạnh mẽ trong bối cảnh hội nhập, các bất đồng liên quan đến chất lượng hàng hóa, tiến độ giao hàng, phương thức thanh toán cũng ngày càng trở nên phức tạp.
Trọng tài thương mại đã khẳng định là cơ chế tài phán tối ưu để giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa nhờ tính trung lập, linh hoạt, bảo mật và khả năng thi hành xuyên biên giới.
Theo Khoản 1 và Khoản 2 Điều 2 Luật Trọng tài thương mại 2010 (sửa đổi, bổ sung 2025), Trọng tài thương mại có thẩm quyền giải quyết mọi tranh chấp giữa các bên phát sinh từ hoạt động thương mại hoặc tranh chấp phát sinh giữa các bên trong đó ít nhất một bên có hoạt động thương mại.
Điều kiện tiên quyết để kích hoạt thẩm quyền tài phán này là các bên phải xác lập “Thỏa thuận trọng tài” hợp pháp bằng văn bản trước hoặc sau khi phát sinh tranh chấp theo quy định tại Điều 5 và Điều 16 LTTTM 2010.
Quy trình giải quyết tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa bằng trọng tài thương mại bảo đảm sự chủ động tối đa cho các thương nhân.
Căn cứ Điều 4, Điều 10, Điều 11 và Điều 14 LTTTM 2010, các bên có quyền tự do lựa chọn Trọng tài viên là những chuyên gia am hiểu sâu sắc về thương mại hàng hóa và vận tải quốc tế, tự do lựa chọn ngôn ngữ tố tụng, địa điểm trọng tài và luật áp dụng cho hợp đồng mua bán hàng hóa có yếu tố nước ngoài. Trong quá trình tố tụng, Hội đồng trọng tài áp dụng nguyên tắc Kompetenz-Kompetenz theo Điều 43 LTTTM 2010 để tự xem xét, quyết định về thẩm quyền của mình.
Ngoài ra, nhờ tính hiệu lực của điều khoản trọng tài độc lập với hợp đồng mua bán hàng hóa chính theo Điều 19 Luật Trọng tài thương mạ 2010, nên khi hợp đồng thay đổi, gia hạn, hủy bỏ hợp đồng, hợp đồng vô hiệu hoặc không thể thực hiện được không làm mất hiệu lực của thoả thuận trọng tài, giúp các bên có thể bảo đảm quyền và lợi ích khi đưa giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
Hơn nữa, tố tụng trọng tài được tiến hành không công khai theo Khoản 4 Điều 4 Luật Trọng tài thương mại 2010, giúp doanh nghiệp bảo vệ bí mật giá cả, nguồn cung ứng và uy tín thương hiệu trên thương trường quốc tế.
Hiệu lực của phương thức trọng tài thương mại đối với tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa còn thể hiện ở tính chung thẩm của phán quyết trọng tài quy định tại Khoản 1 Điều 61 Luật Trọng tài thương mại 2010. Khác với tố tụng Tòa án nhân dân theo Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015 phải trải qua nhiều cấp xét xử sơ thẩm, phúc thẩm, giám đốc thẩm kéo dài thời gian, phán quyết trọng tài có hiệu lực chung thẩm ngay kể từ ngày ban hành.
Tại Việt Nam, phán quyết trọng tài được Cơ quan Thi hành án dân sự cưỡng chế thi hành theo Điều 66 Luật Trọng tài thương mại 2010 và Điều 482 BLTTDS 2015. Trên phạm vi toàn cầu, phán quyết trọng tài được công nhận và cho thi hành tại hơn 170 quốc gia thành viên Công ước New York 1958 và được nội luật hóa tại Chương XXXVI BLTTDS 2015.
Thống kê thường niên của Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) năm 2025 cho thấy, tranh chấp phát sinh từ hợp đồng mua bán hàng hóa luôn chiếm tỷ trọng hàng đầu với khoảng 24% tổng số vụ việc thụ lý năm 2025, khẳng định niềm tin mạnh mẽ của giới thương nhân đối với cơ chế giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại.
3. Các vụ tranh chấp mua bán hàng hóa nổi bật
Thực tiễn giải quyết tranh chấp thương mại quốc tế tại Việt Nam và khu vực đã ghi nhận nhiều vụ việc điển hình liên quan đến hợp đồng mua bán hàng hóa, phản ánh rõ nét những rủi ro pháp lý phổ biến trong giao thương xuyên biên giới.
Nhóm tranh chấp nổi bật thứ nhất là tranh chấp về chất lượng, quy cách hàng hóa và nghĩa vụ kiểm tra hàng hóa trước khi giao nhận, điển hình là các vụ kiện xuất nhập khẩu nông sản, thủy sản và hạt điều của doanh nghiệp Việt Nam tại Hiệp hội Thương mại Ngũ cốc và Thức ăn gia súc (GAFTA) cũng như Trung tâm Trọng tài Quốc tế Singapore (SIAC).
Trong nhiều vụ việc, bên mua nước ngoài từ chối nhận hàng hoặc yêu cầu giảm giá với lý do hàng hóa không phù hợp với hợp đồng, trong khi bên bán Việt Nam lại thiếu chứng thư giám định độc lập tại cảng xếp hàng, dẫn đến thất thế trong quá trình chứng minh trước Hội đồng trọng tài.
Nhóm tranh chấp nổi bật thứ hai liên quan đến phương thức thanh toán quốc tế (L/C, T/T) và việc hủy bỏ hợp đồng mua bán hàng hóa do biến động giá cả thị trường thế giới.
Điển hình là các vụ tranh chấp hợp đồng mua bán nguyên liệu thép, phân bón và thiết bị công nghiệp được thụ lý tại VIAC và Phòng Thương mại Quốc tế (ICC), nơi một bên đơn phương đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng mua bán hàng hóa với viện dẫn sự kiện bất khả kháng do đứt gãy chuỗi cung ứng toàn cầu.
Khi xem xét các vụ việc này, Hội đồng trọng tài phải phân tích chặt chẽ điều kiện miễn trách nhiệm quy định tại Điều 294 Luật Thương mại 2005 và Điều 79 Công ước Viên 1980, phân biệt rạch ròi giữa sự kiện bất khả kháng khách quan với rủi ro thương mại thông thường do biến động giá thị trường.
4. Bảo vệ quyền lợi của người bán và người mua
Cân bằng và bảo vệ quyền lợi hợp pháp của cả người bán lẫn người mua là mục tiêu xuyên suốt của pháp luật hợp đồng mua bán hàng hóa và tố tụng trọng tài thương mại. Đối với người bán, pháp luật nội dung và tố tụng trọng tài thiết lập hệ thống công cụ pháp lý mạnh mẽ nhằm bảo đảm quyền được nhận thanh toán đầy đủ, đúng hạn và quyền được bồi thường khi bên mua vi phạm nghĩa vụ nhận hàng.
Theo Điều 50 và Điều 55 Luật Thương mại 2005 cùng Điều 61 Công ước Viên 1980, khi người mua không thanh toán hoặc từ chối nhận hàng trái hợp đồng mua bán hàng hóa, người bán có quyền áp dụng các chế tài thương mại quy định tại Điều 292 Luật Thương mại 2005 như buộc thực hiện đúng hợp đồng, yêu cầu trả tiền lãi do chậm thanh toán theo Điều 306 Luật Thương mại 2005, phạt vi phạm (nếu có thỏa thuận trong hợp đồng) và yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế.
Trong tố tụng trọng tài, người bán có quyền yêu cầu Hội đồng trọng tài hoặc Tòa án áp dụng biện pháp khẩn cấp tạm thời theo Điều 48, Điều 49 LTTTM 2010 và Điều 414, Điều 415 BLTTDS 2015 nhằm phong tỏa tài khoản ngân hàng hoặc kê biên tài sản của người mua để bảo đảm khả năng thi hành phán quyết.
Đối với người mua, khung pháp lý trọng tài và thương mại bảo vệ tối đa quyền được nhận hàng hóa đúng số lượng, chất lượng, chủng loại và thời hạn đã thỏa thuận trong hợp đồng mua bán hàng hóa.
Căn cứ Điều 34, Điều 37 Luật Thương mại 2005 và Điều 45 Công ước Viên 1980, nếu người bán giao hàng chậm, giao thiếu hàng hoặc giao hàng kém chất lượng, người mua có quyền yêu cầu người bán sửa chữa, thay thế hàng hóa không phù hợp, giảm giá hàng hóa, áp dụng chế tài tạm ngừng, đình chỉ hoặc hủy bỏ hợp đồng mua bán hàng hóa theo Điều 312 Luật Thương mại 2005, đồng thời yêu cầu bồi thường toàn bộ thiệt hại phát sinh theo Điều 302 và Điều 303 Luật Thương mại 2005.
Đặc biệt, trong tố tụng trọng tài, nguyên tắc bình đẳng về quyền và nghĩa vụ quy định tại Khoản 2 Điều 4 LTTTM 2010 bảo đảm cả người bán và người mua đều có cơ hội ngang nhau trong việc đệ trình chứng cứ, phản tố theo Điều 35 Luật Trọng tài thương mại 2010 và tranh luận công khai trước Hội đồng trọng tài vô tư, độc lập theo Điều 20 và Điều 21 Luật Trọng tài thương mại 2010.
5. Vai trò của chuyên gia trong giải quyết tranh chấp mua bán hàng hóa
Trong các tranh chấp hợp đồng mua bán hàng hóa hiện đại, đặc biệt là giao dịch hàng hóa công nghệ cao, máy móc công nghiệp, nông sản xuất khẩu hay hàng hóa đặc thù, việc đánh giá đúng sai thường phụ thuộc vào các tiêu chuẩn kỹ thuật chuyên sâu vượt ra ngoài kiến thức pháp lý thuần túy.
Chính vì vậy, vai trò của các chuyên gia – bao gồm Trọng tài viên có chuyên môn sâu, chuyên gia giám định chất lượng, chuyên gia định giá tài sản và chuyên gia pháp lý quốc tế – giữ vị trí then chốt quyết định tính chính xác và thuyết phục của phán quyết trọng tài.
Căn cứ Điều 46 và Điều 47 Luật Trọng tài thương mại 2010, Hội đồng trọng tài có quyền tự mình hoặc theo yêu cầu của một hoặc các bên trưng cầu giám định, định giá tài sản đang tranh chấp, cũng như triệu tập người làm chứng và chuyên gia kỹ thuật tham gia phiên họp giải quyết tranh chấp.
Ý kiến đánh giá khách quan của các tổ chức giám định độc lập là cơ sở chứng cứ khoa học quan trọng giúp Hội đồng trọng tài xác định mức độ khiếm khuyết của hàng hóa, nguyên nhân hư hỏng trong quá trình vận chuyển đường biển hay hàng không và mức độ thiệt hại thực tế.
6. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế Bigboss
6.1. Điều khoản trọng tài mẫu
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”.

Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].
(b) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(c) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(d) ngôn ngữ trọng tài là [ ].**
Ghi chú:
* Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
** Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
6.2. Điều khoản trọng tài mẫu áp dụng cho thủ tục rút gọn
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 37 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”

Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(b) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(c) ngôn ngữ trọng tài là [ ]. **
Ghi chú:
* Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
** Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
7. Kết luận
Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, việc giải quyết tranh chấp phát sinh từ hợp đồng mua bán hàng hóa thông qua trọng tài thương mại là xu thế tất yếu, giúp thương nhân bảo vệ hiệu quả quyền lợi kinh tế và duy trì quan hệ đối tác bền vững.
Sự phối hợp đồng bộ giữa Luật Trọng tài thương mại 2010 (sửa đổi, bổ sung 2025), Bộ luật Tố tụng Dân sự 2015, Luật Thương mại 2005 và các điều ước quốc tế như Công ước Viên 1980, Công ước New York 1958 đã kiến tạo nền tảng pháp lý vững chắc bảo vệ công bằng quyền lợi cho cả người bán và người mua.
Để tối ưu hóa hiệu quả giải quyết tranh chấp, các doanh nghiệp cần chú trọng hoàn thiện điều khoản trọng tài ngay từ giai đoạn giao kết hợp đồng mua bán hàng hóa, tận dụng hiệu quả vai trò của đội ngũ chuyên gia pháp lý, kỹ thuật và đồng hành cùng các tổ chức trọng tài uy tín như Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế Bigboss (BBIAC) nhằm bảo đảm an toàn pháp lý tối đa trong giao thương quốc tế.
