Trọng tài viên là chủ thể giữ vai trò quan trọng trong quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại. Năng lực chuyên môn, kinh nghiệm thực tiễn, tính độc lập và sự khách quan của trọng tài viên có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng tố tụng và phán quyết trọng tài.
Vậy trọng tài viên là ai, cần đáp ứng những điều kiện pháp lý nào và doanh nghiệp nên dựa vào tiêu chí gì để lựa chọn người phù hợp? Bài viết phân tích các quy định của Luật Trọng tài thương mại năm 2010 về trọng tài viên và những lưu ý thực tiễn liên quan.
1. Trọng tài viên là ai? Vai trò trong giải quyết tranh chấp
1.1. Khái niệm trọng tài viên
Trọng tài viên được định nghĩa là chủ thể được các bên trong tranh chấp lựa chọn hoặc được Trung tâm trọng tài hoặc Tòa án chỉ định để giải quyết tranh chấp đó theo quy định của pháp luật. Luật Trọng tài thương mại 2010 quy định về khái niệm trọng tài viên tại khoản 5 Điều 3.
Đây là chủ thể trực tiếp tham gia quá trình xem xét yêu cầu, đánh giá chứng cứ, phân tích lập luận và đưa ra quyết định giải quyết tranh chấp trong phạm vi thẩm quyền của Hội đồng trọng tài.
Khác với vai trò là một Thẩm phán, trọng tài viên giải quyết tranh chấp dựa trên cơ sở thỏa thuận trọng tài và quy định pháp luật có liên quan, không nhân danh quyền lực nhà nước để xét xử. Tuy nhiên, điều đó không làm giảm yêu cầu về tính độc lập, khách quan và tuân thủ pháp luật trong quá trình thực hiện nhiệm vụ.
1.2. Vai trò của trọng tài viên
Trọng tài viên có vai trò quan trọng trong việc bảo đảm quá trình giải quyết tranh chấp được tiến hành công bằng và hiệu quả. Tùy thuộc vào tính chất vụ việc và vị trí trong Hội đồng trọng tài, trọng tài viên có thể tham gia xem xét chứng cứ, giải quyết các vấn đề tố tụng, đánh giá căn cứ pháp lý và cùng đưa ra phán quyết.
Chất lượng chuyên môn và kinh nghiệm của trọng tài viên đặc biệt có ý nghĩa đối với những tranh chấp phức tạp như tranh chấp xây dựng, mua bán hàng hóa quốc tế, đầu tư, tài chính hoặc sở hữu trí tuệ.
Trong các vụ việc này, đặt ra yêu cầu người giải quyết không chỉ cần hiểu biết pháp luật mà còn phải có khả năng tiếp cận các vấn đề chuyên môn, nhận diện bản chất tranh chấp và đánh giá lập luận của các bên một cách độc lập.
2. Điều kiện trở thành trọng tài viên
Luật Trọng tài thương mại năm 2010 quy định tại Điều 20 về các tiêu chuẩn để một cá nhân có thể làm trọng tài viên, đồng thời xác định những trường hợp không được làm trọng tài viên. Đây là căn cứ pháp lý quan trọng để xác định một người có đủ điều kiện đảm nhận vai trò này hay không.
2.1. Điều kiện về năng lực hành vi dân sự
Theo điểm a khoản 1 Điều 20, người được lựa chọn làm trọng tài viên phải có năng lực hành vi dân sự đầy đủ theo quy định của Bộ luật Dân sự. Điều kiện này nhằm bảo đảm cá nhân có khả năng tự mình xác lập, thực hiện quyền và nghĩa vụ trong quá trình giải quyết tranh chấp, đồng thời chịu trách nhiệm đối với hành vi của mình theo quy định pháp luật.
2.2. Điều kiện về trình độ và kinh nghiệm công tác
Theo điểm b khoản 1 Điều 20, người muốn trở thành trọng tài viên phải có trình độ đại học và đã qua thực tế công tác theo ngành đã học từ 05 năm trở lên.
Tuy nhiên, pháp luật cũng quy định thêm trường hợp đặc biệt tại điểm c khoản 1 Điều 20. Đối với chuyên gia có trình độ chuyên môn cao và nhiều kinh nghiệm thực tiễn vẫn có thể được lựa chọn làm trọng tài viên dù không đáp ứng yêu cầu nêu tại điểm b.
Như vậy, không nên hiểu rằng mọi trường hợp đều bắt buộc phải đáp ứng đồng thời yêu cầu về bằng đại học và thời gian công tác 05 năm. Việc áp dụng ngoại lệ cần căn cứ vào tính chất đặc biệt, trình độ chuyên môn và kinh nghiệm thực tiễn của người được lựa chọn.
2.3. Những trường hợp không được làm trọng tài viên
Khoản 2 Điều 20 quy định những người dù đáp ứng các tiêu chuẩn tại khoản 1 nhưng thuộc các trường hợp theo luật định thì không được phép được làm trọng tài viên.
Điều 20: Tiêu chuẩn trọng tài viên
…
2. Những người có đủ tiêu chuẩn quy định tại khoản 1 Điều này nhưng thuộc một trong các trường hợp sau đây không được làm Trọng tài viên:a) Người đang là Thẩm phán, Kiểm sát viên, Điều tra viên, Chấp hành viên, công chức thuộc Tòa án nhân dân, Viện kiểm sát nhân dân, Cơ quan điều tra, Cơ quan thi hành án;
b) Người đang là bị can, bị cáo, người đang chấp hành án hình sự hoặc đã chấp hành xong bản án nhưng chưa được xóa án tích.
Bên cạnh các tiêu chuẩn luật định, pháp luật còn cho phép Trung tâm trọng tài quy định tiêu chuẩn cao hơn đối với tiêu chuẩn yêu cầu của trọng tài viên thuộc tổ chức mình. Vì vậy, để trở thành một trọng tài viên thì việc đáp ứng điều kiện chung của pháp luật đôi khi là chưa đủ. Cá nhân đó phải đáp ứng đầy đủ tiêu chí để được đưa vào danh sách trọng tài viên của một trung tâm trọng tài cụ thể.
Trung tâm Trọng tài thương mại quốc tế Bigboss (BBIAC) đã và đang mở rộng danh sách các trọng tài viên uy tín và có nhiều kinh nghiệm nhằm mục đích nâng cao chất lượng giải quyết tranh chấp tại Trung tâm. Để trở thành trọng tài viên của BBIAC, anh/chị có thể nộp hồ sơ kết nạp tại Trung tâm hoặc qua website và vui lòng liên hệ 0932587273 để được ban Thư kí hướng dẫn quy trình kết nạp.
3. Tiêu chuẩn và năng lực của một trọng tài viên chuyên nghiệp
Các điều kiện tại Điều 20 là nền tảng pháp lý để một người có thể làm trọng tài viên. Tuy nhiên, để thực hiện tốt nhiệm vụ trong thực tiễn, trọng tài viên còn cần phát triển năng lực chuyên môn, kỹ năng tố tụng và đạo đức nghề nghiệp.
3.1. Kiến thức pháp luật và chuyên môn phù hợp
Trọng tài viên cần nắm vững các quy định pháp luật liên quan đến loại tranh chấp được giao giải quyết, chẳng hạn pháp luật hợp đồng, thương mại, đầu tư, xây dựng hoặc sở hữu trí tuệ. Đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài, hiểu biết về pháp luật quốc tế, tập quán thương mại và pháp luật được các bên lựa chọn cũng có thể là lợi thế quan trọng.
Bên cạnh kiến thức pháp lý, kinh nghiệm thực tiễn trong lĩnh vực tranh chấp giúp trọng tài viên hiểu rõ bản chất giao dịch, cách thức vận hành của ngành nghề và những vấn đề kỹ thuật có thể ảnh hưởng đến việc đánh giá chứng cứ.
3.2. Tính độc lập, vô tư và khách quan
Luật Trọng tài thương mại năm 2010, trọng tài viên có quyền độc lập trong việc giải quyết tranh chấp và có nghĩa vụ bảo đảm giải quyết tranh chấp vô tư, nhanh chóng, kịp thời; đồng thời phải giữ bí mật nội dung vụ tranh chấp và tuân thủ quy tắc đạo đức nghề nghiệp.
Do đó, trọng tài viên cần tránh để lợi ích cá nhân, quan hệ với các bên hoặc những yếu tố bên ngoài tác động đến việc đánh giá vụ việc. Khi có tình tiết có thể ảnh hưởng đến tính độc lập, vô tư, việc công khai thông tin theo quy định và quy tắc áp dụng là cần thiết để các bên có cơ sở xem xét. Nếu xét thấy cần thiết, trọng tài viên nên từ chối việc tiếp tục giải quyết vụ việc.
3.3. Kỹ năng điều hành tố tụng và đánh giá chứng cứ
Trọng tài viên chuyên nghiệp cần có khả năng xác định những vấn đề trọng tâm, tổ chức quá trình xem xét chứng cứ hợp lý, quản lý thời hạn và bảo đảm các bên có cơ hội trình bày quan điểm của mình. Kỹ năng này giúp hạn chế các tranh luận không cần thiết, nhưng vẫn đảm bảo quyền tố tụng hợp pháp của các bên, bảo vệ giá trị của các chứng cứ quan trọng.
3.4. Đạo đức nghề nghiệp và trách nhiệm bảo mật
Tính bảo mật là một đặc điểm quan trọng, được xem là ưu thế của cơ chế trọng tài. Trọng tài viên cần bảo vệ thông tin về hợp đồng, tài liệu kinh doanh, dữ liệu tài chính và nội dung tranh chấp theo quy định pháp luật, thỏa thuận của các bên và quy tắc tố tụng áp dụng.
Việc duy trì chuẩn mực đạo đức, tôn trọng các bên và thực hiện nhiệm vụ một cách có trách nhiệm góp phần củng cố niềm tin vào cơ chế trọng tài.
4. Quy trình lựa chọn và chỉ định trọng tài viên trong vụ tranh chấp
Việc lựa chọn trọng tài viên được thực hiện theo thỏa thuận của các bên, quy định của Luật Trọng tài thương mại và theo quy tắc tố tụng áp dụng. Cần lưu ý rằng thuật ngữ chính xác trong bối cảnh này thường là sự lựa chọn hoặc chỉ định trọng tài viên, không phải là một thủ tục bổ nhiệm theo nghĩa của quan hệ công vụ.
4.1. Đối với trường hợp trọng tài quy chế
Đối với trọng tài quy chế, tranh chấp được giải quyết tại một Trung tâm trọng tài theo quy tắc tố tụng của trung tâm đó. Các bên lựa chọn hoặc chỉ định trọng tài viên theo cơ chế quy định trong quy tắc áp dụng và thỏa thuận trọng tài.
Nếu một bên không thực hiện việc lựa chọn trong thời hạn cần thiết hoặc các bên không thống nhất được việc thành lập Hội đồng trọng tài, cơ chế chỉ định theo luật và quy tắc tố tụng liên quan sẽ được áp dụng.
Ví dụ, theo Quy tắc tố tụng của Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Bigboss (BBIAC) tại Điều 18, nguyên đơn và bị đơn được quyền chọn cho mình một trọng tài viên. Nếu xảy ra trường hợp không thể chọn được, thì nguyên đơn và bị đơn cũng có quyền yêu cầu BBIAC chỉ định một trọng tài viên tham gia giải quyết tranh chấp. Việc chỉ định này thuộc thẩm quyền của Chủ tịch Trung tâm.
4.2. Đối với trường hợp trọng tài vụ việc
Đối với trọng tài vụ việc, các bên thỏa thuận trình tự và thủ tục giải quyết tranh chấp trong khuôn khổ pháp luật. Việc lựa chọn, thành lập Hội đồng trọng tài được thực hiện theo Luật Trọng tài thương mại và thỏa thuận của các bên. Nếu các bên không lựa chọn được trọng tài viên theo trình tự luật định, một bên có thể yêu cầu Tòa án có thẩm quyền chỉ định trong những trường hợp pháp luật cho phép.
4.3. Kiểm tra tính độc lập và khả năng tham gia
Trước khi xác nhận lựa chọn, các bên nên xem xét chuyên môn, kinh nghiệm, tình trạng sẵn sàng tham gia và những mối quan hệ có thể ảnh hưởng đến tính độc lập của trọng tài viên được lựa chọn.
Trọng tài viên cũng cần thực hiện các nghĩa vụ công khai thông tin và tuân thủ yêu cầu về tính độc lập, vô tư theo pháp luật và quy tắc tố tụng áp dụng. Điều này giúp hạn chế tranh chấp phát sinh về việc thay đổi trọng tài viên trong quá trình giải quyết vụ việc.
5. Cách lựa chọn trọng tài viên phù hợp với vụ việc
Lựa chọn một trọng tài viên để tham gia giải quyết tranh chấp không chỉ là việc tìm người có nhiều kinh nghiệm mà còn là xác định người có năng lực phù hợp với đặc điểm cụ thể của tranh chấp.
Trước hết, doanh nghiệp cần xác định vụ tranh chấp phát sinh trên lĩnh vực nào. Chẳng hạn, tranh chấp xây dựng có thể cần người am hiểu hợp đồng xây dựng, tiến độ, nghiệm thu và định giá; trong khi tranh chấp mua bán hàng hóa quốc tế có thể đòi hỏi kinh nghiệm về giao dịch xuyên biên giới, điều kiện giao hàng và tập quán thương mại.
Tiếp theo, cần xem xét kinh nghiệm giải quyết các vụ việc tương tự, khả năng phân tích chứng cứ, kỹ năng điều hành tố tụng và mức độ hiểu biết về pháp luật áp dụng. Trong những tranh chấp có yếu tố nước ngoài, năng lực ngoại ngữ và kinh nghiệm làm việc trong môi trường đa pháp luật là những tiêu chí đáng cân nhắc.
Bên cạnh chuyên môn, tính độc lập và khách quan phải được ưu tiên. Các bên nên tìm hiểu những mối quan hệ nghề nghiệp hoặc lợi ích có khả năng liên quan đến vụ việc, đồng thời tuân thủ cơ chế công khai và xem xét xung đột lợi ích theo quy tắc áp dụng. Bản thân trọng tài viên cũng có nghĩa vụ phải công khai thông báo các thông tin này.
Cuối cùng, doanh nghiệp cần cân nhắc số lượng trọng tài viên và phương thức thành lập Hội đồng trọng tài đã thỏa thuận. Việc lựa chọn cần tuân thủ theo điều khoản trọng tài, pháp luật và quy tắc tố tụng có liên quan.
6. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế Bigboss
Để giải quyết tranh chấp bằng phương pháp trọng tài thương mại tại BBIAC. Quý khách hàng có thể ghi vào hợp đồng 1 trong 2 nội dung sau:
6.1. Điều khoản trọng tài mẫu
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”.
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].
(b) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(c) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(d) ngôn ngữ trọng tài là [ ].**
Ghi chú:
*Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
**Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
6.2. Điều khoản trọng tài mẫu theo thủ tục rút gọn
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 39 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(b) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(c) ngôn ngữ trọng tài là [ ]. **
Ghi chú:
*Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
**Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài
Liên hệ 0979 133 955 để được tư vấn!
7. Kết luận
Trọng tài viên là chủ thể giữ vai trò trung tâm trong quá trình giải quyết tranh chấp bằng trọng tài thương mại. Theo Luật Trọng tài thương mại năm 2010, người muốn trở thành trọng tài viên phải đáp ứng các tiêu chuẩn luật định đồng thời không thuộc các trường hợp bị cấm đảm nhận làm trọng tài viên.
Trong thực tiễn, kiến thức chuyên môn, kỹ năng điều hành tố tụng, tính độc lập, sự khách quan và đạo đức nghề nghiệp cũng là những yếu tố quan trọng quyết định chất lượng của hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài.
Vì vậy, khi lựa chọn trọng tài viên, doanh nghiệp cần đánh giá toàn diện cả năng lực chuyên môn lẫn khả năng diễn ra quá trình giải quyết tranh chấp công bằng, hiệu quả và phù hợp với đặc điểm của vụ việc.
