Trung tâm trọng tài là tổ chức có chức năng tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài quy chế và hỗ trợ trọng tài viên trong quá trình tố tụng. Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đã quy định về điều kiện thành lập, đăng ký hoạt động, cơ cấu tổ chức, quyền và nghĩa vụ cũng như việc chấm dứt hoạt động của Trung tâm trọng tài.
Tuy nhiên, trước yêu cầu nâng cao tính chuyên nghiệp và hiệu quả của trọng tài thương mại, một số quy định vẫn cần được tiếp tục hoàn thiện. Bài viết phân tích khung pháp lý về Trung tâm trọng tài, chỉ ra một số vấn đề đặt ra và đề xuất kiến nghị hoàn thiện.
1. Khái quát về Trung tâm trọng tài và điều kiện thành lập
Theo Điều 23 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Trung tâm trọng tài có chức năng tổ chức, điều phối hoạt động giải quyết tranh chấp bằng trọng tài quy chế và hỗ trợ trọng tài viên về hành chính, văn phòng và các trợ giúp khác trong quá trình tố tụng.
Từ quy định này có thể thấy, Trung tâm trọng tài không trực tiếp quyết định nội dung tranh chấp. Chức năng phân xử thuộc về Hội đồng Trọng tài được thành lập theo thỏa thuận của các bên và quy định pháp luật. Trung tâm giữ vai trò bảo đảm hạ tầng tổ chức và hành chính để quá trình tố tụng trọng tài được tiến hành ổn định, đúng quy tắc.
Về điều kiện thành lập, Điều 24 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 yêu cầu phải có ít nhất năm sáng lập viên là công dân Việt Nam và có đủ điều kiện làm trọng tài viên theo Điều 20 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đề nghị thành lập. Trung tâm chỉ được thành lập sau khi được Bộ trưởng Bộ Tư pháp cấp Giấy phép thành lập.
Sau khi được cấp Giấy phép thành lập, Trung tâm phải đăng ký hoạt động tại Sở Tư pháp nơi đặt trụ sở trong thời hạn 30 ngày theo Điều 25 Luật Trọng tài thương mại năm 2010. Tiếp đó, theo Điều 26 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Trung tâm phải công bố việc thành lập và niêm yết các thông tin cơ bản tại trụ sở, trong đó có danh sách trọng tài viên.
Như vậy, quá trình hình thành Trung tâm trọng tài được thực hiện theo một trình tự tương đối chặt chẽ: đề nghị thành lập – cấp Giấy phép thành lập – đăng ký hoạt động – công bố thành lập. Đây là cơ chế nhằm bảo đảm Trung tâm có đủ điều kiện pháp lý trước khi cung cấp dịch vụ trọng tài.
2. Cơ cấu tổ chức, quyền và nghĩa vụ của Trung tâm trọng tài
Theo Điều 27 Luật Trọng tài thương mại năm 2010, Trung tâm trọng tài có tư cách pháp nhân, con dấu và tài khoản riêng; hoạt động không vì mục đích lợi nhuận. Trung tâm có Ban điều hành, Ban thư ký và danh sách trọng tài viên. Cơ cấu cụ thể được xác định trong điều lệ của từng Trung tâm.
Đáng chú ý, Trung tâm có quyền xây dựng điều lệ, quy tắc tố tụng và tiêu chuẩn trọng tài viên của tổ chức mình theo quy định tại Điều 28 Luật Trọng tài thương mại năm 2010. Trung tâm cũng có quyền xây dựng quy trình xét chọn, lập danh sách và xóa tên trọng tài viên; chỉ định trọng tài viên trong những trường hợp luật định; cung cấp dịch vụ trọng tài, hòa giải và các phương thức giải quyết tranh chấp khác theo pháp luật.
Bên cạnh quyền hạn, Trung tâm có nhiều nghĩa vụ trực tiếp liên quan đến chất lượng hoạt động trọng tài, như tổ chức bồi dưỡng nâng cao trình độ và kỹ năng giải quyết tranh chấp cho trọng tài viên, lưu trữ hồ sơ, cung cấp bản sao quyết định trọng tài theo yêu cầu hợp pháp và thực hiện chế độ báo cáo với cơ quan quản lý nhà nước.
Từ đó có thể thấy, Trung tâm trọng tài thực hiện đồng thời hai nhóm chức năng: một là chức năng tổ chức, điều phối tố tụng; hai là chức năng quản trị và phát triển đội ngũ trọng tài viên. Chất lượng của Trung tâm vì vậy không chỉ phụ thuộc vào cơ sở vật chất hay quy tắc tố tụng mà còn phụ thuộc đáng kể vào chất lượng trọng tài viên và cơ chế quản trị của từng tổ chức.
3. Một số vấn đề đặt ra trong thực tiễn
Mặc dù Luật Trọng tài thương mại đã tạo lập cơ sở pháp lý cho sự hình thành và hoạt động của Trung tâm trọng tài, một số vấn đề vẫn cần được tiếp tục xem xét.
Thứ nhất, về tiêu chuẩn và chất lượng trọng tài viên. Điều 28 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 trao cho Trung tâm quyền xây dựng tiêu chuẩn và quy trình xét chọn trọng tài viên. Tuy nhiên, nếu tiêu chuẩn giữa các Trung tâm có sự khác biệt đáng kể, chất lượng đội ngũ trọng tài viên có thể không đồng đều. Trong khi đó, chất lượng trọng tài viên có ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng giải quyết tranh chấp và uy tín của Trung tâm.
Thứ hai, về tính minh bạch trong hoạt động của Trung tâm. Pháp luật quy định Trung tâm phải công bố một số thông tin và danh sách trọng tài viên. Tuy nhiên, yêu cầu về công khai thông tin liên quan đến quy tắc tố tụng, tiêu chuẩn trọng tài viên, cơ chế lựa chọn trọng tài viên và những thay đổi trong hoạt động của Trung tâm có thể tiếp tục được quan tâm nhằm giúp các bên có đầy đủ thông tin trước khi lựa chọn trọng tài quy chế.
Thứ ba, về cơ chế kiểm soát chất lượng hoạt động. Trung tâm vừa xây dựng tiêu chuẩn, lựa chọn trọng tài viên, tổ chức hoạt động tố tụng và thực hiện bồi dưỡng chuyên môn. Vì vậy, cần có cơ chế phù hợp để bảo đảm hoạt động quản trị không làm ảnh hưởng đến tính độc lập của trọng tài viên trong quá trình giải quyết tranh chấp.
Thứ tư, về cơ chế phát triển Trung tâm trọng tài. Trong bối cảnh nhu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ngày càng đa dạng, Trung tâm không chỉ cần bảo đảm điều kiện hoạt động mà còn phải nâng cao năng lực chuyên môn, ứng dụng công nghệ và chất lượng dịch vụ hỗ trợ tố tụng. Đây là vấn đề có ý nghĩa đối với khả năng cạnh tranh và uy tín của các Trung tâm trọng tài.
4. Kiến nghị hoàn thiện pháp luật
Từ những vấn đề trên, có thể xem xét một số hướng hoàn thiện.
Một là, hoàn thiện cơ chế về tiêu chuẩn trọng tài viên. Pháp luật nên tiếp tục định hướng các tiêu chuẩn chung về chuyên môn, kinh nghiệm và đạo đức nghề nghiệp, đồng thời bảo đảm quyền của Trung tâm trong việc đặt ra tiêu chuẩn cao hơn phù hợp với lĩnh vực hoạt động. Việc này vừa tạo mặt bằng chất lượng chung, vừa duy trì tính linh hoạt của từng Trung tâm.
Hai là, tăng cường tính minh bạch của Trung tâm trọng tài. Cần khuyến khích hoặc quy định rõ hơn về việc công khai các thông tin cần thiết như điều lệ, quy tắc tố tụng, tiêu chuẩn trọng tài viên, danh sách trọng tài viên và các thông tin cơ bản liên quan đến hoạt động của Trung tâm. Minh bạch thông tin giúp các bên có cơ sở lựa chọn Trung tâm và trọng tài viên phù hợp.
Ba là, củng cố cơ chế bảo đảm tính độc lập của trọng tài viên. Việc Trung tâm quản lý danh sách và lựa chọn trọng tài viên cần được thực hiện theo tiêu chí khách quan, minh bạch; đồng thời phải bảo đảm trọng tài viên có đủ không gian độc lập trong việc đánh giá chứng cứ, áp dụng pháp luật và đưa ra phán quyết.
Bốn là, nâng cao chất lượng quản trị và hỗ trợ tố tụng. Trung tâm cần được khuyến khích ứng dụng công nghệ trong tiếp nhận, quản lý hồ sơ và điều hành tố tụng; tăng cường đào tạo trọng tài viên và đội ngũ thư ký; xây dựng cơ chế quản lý vụ việc chuyên nghiệp. Đây là những yếu tố có thể trực tiếp nâng cao hiệu quả giải quyết tranh chấp.
Năm là, tăng cường cơ chế giám sát và trách nhiệm giải trình. Việc báo cáo hoạt động theo Điều 28 Luật Trọng tài thương mại năm 2010 cần được thực hiện thực chất, qua đó giúp cơ quan quản lý có cơ sở đánh giá tình hình hoạt động của các Trung tâm và kịp thời xử lý những trường hợp vi phạm pháp luật.
5. Cách để giải quyết tranh chấp bằng Trung tâm trọng tài thương mại quốc tế
Để giải quyết tranh chấp bằng phương pháp trọng tài thương mại tại BBIAC. Quý khách hàng có thể ghi vào hợp đồng 1 trong 2 nội dung sau:
5.1. Điều khoản trọng tài mẫu
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này”.
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) số lượng trọng tài viên là [một hoặc ba].
(b) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(c) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(d) ngôn ngữ trọng tài là [ ].**
Ghi chú:
* Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
** Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
5.2. Điều khoản trọng tài mẫu theo thủ tục rút gọn
“Mọi tranh chấp phát sinh từ hoặc liên quan đến hợp đồng này sẽ được giải quyết bằng trọng tài tại Trung tâm Trọng tài Thương mại Quốc tế BIGBOSS (BBIAC) theo Quy tắc tố tụng trọng tài của Trung tâm này. Các bên thỏa thuận rằng tố tụng trọng tài sẽ được tiến hành theo Thủ tục rút gọn quy định tại Điều 37 của Quy tắc tố tụng trọng tài của BBIAC.”
Ngoài ra, các bên có thể bổ sung:
(a) địa điểm trọng tài là [thành phố và/hoặc quốc gia].
(b) luật áp dụng cho hợp đồng là [ ].*
(c) ngôn ngữ trọng tài là [ ]. **
Ghi chú:
* Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài
** Chỉ áp dụng đối với tranh chấp có yếu tố nước ngoài hoặc tranh chấp có ít nhất một bên là doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.
Liên hệ 0979 133 955 để được tư vấn!
6. Kết luận
Trung tâm trọng tài là thiết chế giữ vai trò quan trọng trong việc vận hành phương thức trọng tài quy chế. Luật Trọng tài thương mại năm 2010 đã quy định tương đối đầy đủ về điều kiện thành lập, tư cách pháp lý, cơ cấu tổ chức, quyền và nghĩa vụ cũng như chấm dứt hoạt động của Trung tâm.
Tuy nhiên, hiệu quả của trọng tài không chỉ phụ thuộc vào việc có đầy đủ quy định pháp luật mà còn phụ thuộc vào chất lượng trọng tài viên, tính minh bạch của Trung tâm, cơ chế bảo đảm tính độc lập và chất lượng quản trị tố tụng. Vì vậy, hoàn thiện pháp luật về Trung tâm trọng tài cần được đặt trong mục tiêu chung là nâng cao tính chuyên nghiệp, hiệu quả và uy tín của trọng tài thương mại tại Việt Nam.
